Blogspot Jane Leusink

Amazone in 100 beste gedichten VSB-prijsbundel

2012-02-11T01:59:00.000-08:00

Dit jaar stelde Kathleen Ferrier, jury-voorzitter van de VSB Po-ezieprijs 2012 (de belangrijkste prijs voor dichters in het Nederlands taalgebied), De honderd beste gedichten samen. De selectie is gemaakt op basis van 122 ingezonden dichtbundels die verschenen tussen 1 september en 31 augustus 2011 (achterflap).

Op pagina 98 vindt u 'Toen wij een waarachtige amazone ontmoetten' uit Tot alles goed strak staat (verschenen in april).

Voor de volledigheid:
In de bundel van 2008 werd 'The lark ascending' opgenomen uit Er is weinig aan de lente veranderd', (pagina 62, samenstelling Rob Schouten) en in 2003 ' Sneeuw die tot juli blijft liggen' (III) uit Mos en gladde paadjes, dat in dat jaar ook de C. Buddingh' prijs won (p. 99, samenstelling Ad Zuiderent).

Recensie Edwin Fagel op 'De Recensent'.

2012-01-21T11:20:00.001-08:00

Titel: Tot alles goed strak staat
Auteur: Jane Leusink
Uitgeverij: Kleine Uil
ISBN: 978-94-91065-05-7
Datum bespreking: 6 januar 2012

Talige constructies

wij openden die ochtend onze ogen gaapten wreven
zon tussen onze zorgvuldige woorden: dit is bij uitstek
de plaats waar onze verbeelding tot een vorm kan uitrijpen
(p.26)
De bundels van Jane Leusink zijn gemaakt uit taal en verbeelding. De wereld buiten de poëzie levert het materiaal voor die poëtische wereld uit taal en verbeelding. Dit gaat natuurlijk op voor (vrijwel) alle poëzie, maar zelden wordt dit zo expliciet onder woorden gebracht als in bijvoorbeeld bovenstaand citaat.
Leusink gebruikt in haar taal een heel gevarieerd palet aan tonen, aan stemmingen, aan observaties, aan vondsten. Haar taal is veelvormig. De veelheid ervan is overweldigend en door de veelal barokke regels zou je ten onrechte de indruk kunnen krijgen dat het vooral spierballenvertoon is. Maar neem een (veelzeggende) titel als ‘Tegenwoordig trek ik er in woorden op uit’, met regels als:
een vrouw tuurt naar je omtrek haar handen bladeren
dat ben jij zegt ze ik wil alles van je ontdekken
alsof je niet dood bent dat is de eerste gift van het woord
in het boek ik sla de bladzijden om naar achteren
en je ligt voor het grijpen daar en daar
junioren E werd kampioen dat jaar
ik stond voor het eerst langs de lijn te juichen
(p. 37)
Als dat geen persoonlijke regels zijn. Net als in Leusinks vorige bundel, Er is weinig aan de lente veranderd (2008), speelt rouw in deze bundel op een onnadrukkelijke manier een hoofdrol. Er staan verschillende gedichten in die als ‘in memoriam’ zijn geschreven (opvallend is het gedicht voor Fritzi Harmsen van Beek, in een taal die aan dat van Van Beek zelf doet denken). Ook wordt in verschillende gedichten de dood van een kat beschreven, en regels als bovenstaand lijken op de dood van een geliefde te wijzen.
Zowel Leusinks vorige bundel als deze nieuwe hebben een titel die zowel mismoedig als optimistisch opgevat kan worden, en ze hebben ook een vergelijkbare vormgeving. Maar bij de titel van haar nieuwste bundel moet ik toch vooral aan laarzen denken. Aan spijkers en hamers. Aan touw. Aan samengeknepen ogen. Aan waterpassen, losjes gehanteerd met een sigaret die tussen de lippen bungelt. Goed aantrekken nu, jongens. Tot alles goed strak staat. Maar wat is dat ‘alles’? Letterlijk: alles? Of zijn het toch zeilen om mee weg te varen? Of moeten we de titel meer talig opvatten en gaat het erom de regels strak te zetten?
De anekdote prevaleert in de gedichten van Leusink nergens boven de taal. De gedichten blijven, nadrukkelijk en expliciet, talige constructies. Dat wordt bijvoorbeeld benadrukt in de gedichten uit de afdeling ‘Tot alles goed strak staat’. Een reeks over familie, het verleden en het bestaan als dichter. De cursieve regels, die als een soort motto onder de titels staan, vormen een naadloze verbinding tussen de titels en de ‘normale’ regels:

Wat dacht je dan ik hou
nu eenmaal van dingen je weet wel
te kleine potloodjes die niet meer geslepen gestreepte
bloesjes met één knoopje eraf kopjes zonder oortjes
en andersom stoelen die hoognodig gemat
het op orde houden van spulletjes
en familieleden daar hou ik het allermeest van
de antieke Thonetschommelstoel van oma Jet
(de opkoper stond erbij te juichen)
en oma Jet
ik zie waar ze zat
aan de kuil in de biezen
(p. 39)
En net als in eerdere bundels bevat Tot alles goed strak staat pantoens, de Maleisische versvorm met een strakke vorm waar Leusink steeds bijzondere gedichten mee weet te maken. Zo veelvormig haar regels zijn, zo veelvormig zijn ook de gedichten als geheel. En zo veelvormig zijn haar bundels als geheel. Want ook deze is weer strak gecomponeerd, hetgeen in deze bundel wordt benadrukt doordat alle afdelingen, bestaande uit telkens drie gedichten, worden samengebonden door een overkoepelende reeks met als titel ‘Het gedicht is een werkwoord’.
Hoe divers ook, de gedichten hebben altijd nadrukkelijk een vorm en altijd wordt daar de aandacht op gevestigd. Natuurlijk zijn uiteindelijk alle gedichten constructies. Maar ik geloof dat dit geconstrueerde juist bij Leusink van wezenlijk belang is. De wereld buiten het gedicht speelt een belangrijke rol in het gedicht. Maar uiteindelijk heeft die wereld geen zeggenschap over wat er in de wereld van het gedicht gebeurt. Leusink bouwt in taal haar persoonlijke schip. Tot alles goed strak staat en de muze er de regels in kan blazen:
iemand zegt: mevrouwtje je zit met je Groningse bril
aan het stamtafeltje hebt behoefte aan een liefdevolle
maar flexibele plek voorzien van internetverbindingen
en eenvoudige kantoorvoorzieningen waar je durf
met behoedzaamheid kunt mixen verlegenheid
met vastberadenheid, let op nu gaat het out of the box
zodat bomen massaal in blad kunnen alles kruipen
vliegen boeien gaat de houtduif nestelt de zwaluw
metselt, iemand zegt: mevrouwtje je kletst de borreltafel vol
waar het op aankomt kijk op het moment dat ze
het minst wordt verwacht staat daar Erato of welke
muze dan ook het over deze boeg te gooien.
(p. 45)
In haar vierde bundel bouwt Leusink verder aan wat verdacht veel op een eigen, eigenzinnig en veelvormig bouwwerk van taal begint te lijken. Een indrukwekkend bouwwerk waarbinnen de bezoekers hun ogen uit kunnen kijken.
Edwin Fagel
Lees ook:
Jane Leusink - Er is weinig aan de lente veranderd

Mos en gladde paadjes revisited

2012-01-09T15:47:00.000-08:00

Lees en huiver (waar had men het over), maar zie de commentaren en oordeel...een tijdsdocument?

http://poezierapport.blogspot.com/2006/06/mos-en-gladde-paadjes-jane-leusink.html

Koppermaandag

2012-01-09T08:26:00.000-08:00

Vandaag is het Koppermaandag. Met de stadsdichter van Groningen, Stefan Nieuwenhuis, gaat een achttal Groningse dichters, waaronder Aly Freije en ikzelf, naar het Grafisch Centrum teneinde daar het jaarlijkse Kopperfeest met de drukkers te vieren. We zijn uitgenodigd om voor het Gronings Ontzet op 28 augustus aanstaande een gedicht te schrijven, dat grafici en margedrukkers gaan vormgeven en in een 'Kunstmap' gaan uitbrengen. De presentatie is op 28 augustus. Vanavond geven we aan de Warmoesstraat acte de presence met het voorlezen van een gedicht.

Groninger Kroon

2011-11-11T08:41:00.000-08:00

Voor de kunstenaarssociëteit de Groninger Kroon geef ik aanstaande woensdag (16 november) een lezing over een aantal gedichten uit Tot alles goed strak staat. Verder aandacht voor de gedichten uit eerdere bundels.

Thema: hoe lees je een gedicht oftewel: hoe krijg je een gedicht eigenlijk open?

Plaats: café Hammingh in Garnwerd, aanvang 20.00 uur.

Teunis Bunt over 'Tot alles goed strak staat'.

2011-11-11T08:31:00.000-08:00

In de gedichten van Jane Leusink is altijd veel te beleven. Meestal geven ze zich niet zomaar prijs. Je moet ze langzaam lezen, in je hoofd de mogelijke interpunctie invullen en dan voel je al wel wat de onderlaag van het gedicht is. Daarna moet je zo´n gedicht meestal nog een paar keer lezen en dan opent het zich.
De gedichten zijn fraai van taal, waarbij Leusink gemakkelijk wisselt van register. Vaak heb ik de neiging zinnen aan te strepen, omdat ze me treffen. ´Toen het ging kraken in de structuren´ begint met: ‘Wij openden die ochtend onze ogen gaapten wreven / zon tussen onze zorgvuldige woorden’.

Het is een eenvoudige zin, die verbazend effectief is. Na het openen van de ogen en het gapen, komt het wrijven, waarbij je automatisch denkt aan de slaap die uit de ogen wordt gewreven. Leusink hoeft dat niet eens meer te noemen en gaat meteen naar de zon.

Ik zie al voor me wat voor ochtend dat is. Twee mensen die naast elkaar wakker worden en ze zien meteen de zon. Maar er zijn ook ‘zorgvuldige woorden’. Woorden die je niet zomaar uitspreekt, dus. Omdat je op je woorden moet letten of omdat er moeilijk woorden te vinden zijn voor wat je wilt zeggen. Maar daar is de zon tussen gewreven en dat is dus altijd aangenaam.

Nog in dezelfde strofe:

‘zover we kijken maakt niets het landschap eenzaam
de verte is overal even ver
wij zijn de eersten’

Daarna zwaait het gedicht van de wij-vorm naar de zij-vorm. In het begin zijn er nog ‘vruchtbare vrouwen waaruit roze kinderen stroomden / het spelen met snorrebotjes hellebaardjes bikkels / hopsasa speelman laten we dansen!’

Aan het eind van het gedicht is het anders:

‘het werd hersteltijd baggertijd grondverzet
mors en vertroebeling maakten vormloos landschap
ontdane wierde kaal meidoornverdriet
en wij in die eeuwige wind gekleefd

die nacht, wij snoven de aarde – wilden dicht
bij onze onrustige doden zijn – groeven ten slotte
het graf voor onszelf, wachtten
een ademloos wachten begon’

Dat vormloze landschap, met die eeuwige wind is voor mijn gevoel een stuk minder aangenaam dan het landschap dat door niets eenzaam gemaakt wordt en waarin je je als de eerste mens voelt.

Maar dat dicht bij je doden zijn, ook al zijn ze onrustig, dat heeft iets intiems. Het wachten is ademloos, niet alleen omdat de dood nu eenmaal ademloos is, maar ook omdat er zoveel te verwachten is.

Er staat nog veel meer in ‘Toen het ging kraken in de structuren’ (het gedicht vult bijna twee pagina’s) en je kunt er lekker lang op kauwen.

Laat ik besluiten met een gedicht over het breken van een arm. Het eindigt met een ironische zin, zoals er zoveel staan in de gedichten van Leusink. Ik moest er bij dit gedicht om grinniken en die verse plag in de eerste strofe beviel me ook uitermate goed. Dat bedje van vlammende pijn verraadt het restaurantverleden van Leusink.

Een huis steekt op als de noordenwind

Ik zie de pas ontgonnen grond onder mijn voeten
voor het eerst bewegen: te klein plekje
onder aan die te steile trap
ben ik de verse plag die in de akker past?

de arm paste niet en brak als de kaprijpe tak van de lariks
je hoorde het kraken nog dagen later
je voelde het golven van kapotte opperarmbeenbotten
je zag het ontspringen van regenbogen
(zeezieke zee op een kleurrijk bedje van vlammende pijn)

was ik ontarmd en brakerig bang
moesten de vrienden komen extra sleutels
yoghurt muesli en banaan mijn trouwe hond
moest uit logeren gaan de katten bleven liever
(hun oude haren vielen lelijk uit)

materie slaat je het lichaam in, de spiegel
voor je mond beslaat van schaamte: heb ik
of ben ik arm? een woord verkent een hoofd

na zes jaar zen en yoga viel het vallen stevig tegen.

Kopen dus die bundel. Eerst voor jezelf en daarna voor een ander. En nog weer later alle andere bundels van Leusink, voor zover ze nog te krijgen zijn. Geniet!

http://teunisbunt.blogspot.com/

Recensie Bouke Vlierhuis op Hanta http://www.hanta .nl: 'Tot alles goed strak staat'

2011-11-01T05:41:00.000-07:00

Zomerpoëzie (1): De Crée, Goudeseune, Leusink en de huisdichters van de RuG

18/07/2011
door Bouke Vlierhuis
Gepubliceerd in poëzierecensies

Wat is een mooiere manier om de zomer door te komen dan met een stapel dichtbundels? Hanta heeft er nog wel een paar en brengt dus vanaf nu in drie afleveringen Hanta Zomerpoëzie. In deze eerste aflevering: Marleen de Crée, Koenraad Goudeseune, Jane Leusink en de eerste tien huisdichters van de Rijksuniversiteit Groningen.

Het is niet de lava van De Crée is weer zo’n prachtig uitgevoerd exemplaar zoals alleen Uitgeverij P. ze kan
maken. Een dun boekje (30 gedichten) in een bijna-vierkant formaat, gedrukt op dik glanzend papier en geïllustreerd met vervreemdende close-ups van gestolde lava.

Het cliché dat Vlaamse poëzie emotioneler en barokker is dan Nederlandse gaat ook nu weer op. Zo sterk zelfs dat ik, Hollander, vind dat het er wel een beetje dik bovenop ligt. Vooral de donkere, onheilspellende natuurbeschrijvingen, met een hoofdrol voor de wind, zijn wat veel van het goede. Al op de eerste paar pagina’s komen we wind tegen die ‘naar de laatste dag’ ruikt en ‘een lage wind’ die ‘onrust in de takken’ brengt. In ‘Nul-uur’ lezen we: ‘wolkenplooien hangen tussen de heuvels. / lucht betwist het bos. hier en daar / drupt een flard tussen de stammen. / zwijgen rekt zich als een luie deken.’

Het is mooi, maar het geeft, ook door het gebruik van al die punten, heel weinig lucht. ‘De honden van de nacht’, ‘brandend zielvuur’, ‘vlinders van slapeloosheid’, ze maken van Het is niet de lava een loodzware bundel.

‘De laatste poète maudit van Nederland’ noemt uitgeverij Atlas Koenraad Goudeseune. Het zal wel, en hij heeft zeker zijn momenten, maar over het algemeen vind ik zijn poëzie behoorlijk aan de flauwe kant. Dichters na mij is daarop geen uitzondering. Het gedicht ‘Mijn avonden’ (dat, zoals veel gedichten uit deze bundel, ook op het weblog van de dichter te lezen is) deed mij in mijn notitieboekje zelfs de uitroep ‘Aargh’ noteren, een eer die tot nu toe slechts Karel ten Haaf te beurt was gevallen.

Goudeseune schrijft af en toe best een aardig gedicht, maar zelfs dan heeft hij de behoefte om alles met een flauwe punchline weer te verpesten. Of door bijvoorbeeld aan te komen met ‘iemand die diep in de jungle leeft en geen tamtam maakt’. Hij sluit de bundel af met ‘De definitie van poëzie’. Oordeel zelf:

De definitie van poëzie

Is een bouwvakker die niet fluit naar een mooie vrouw
een soort dichter?
Gesteld dat hij die vrouw werkelijk mooi vindt,
fluiten kan en niet neerkijkt op fluiten naar mooie vrouwen.

Is een gedicht een mooie vrouw die door een bouwvakker
niet wordt nagefloten?
Gesteld dat ze werkelijk mooi is
en niet zou neerkijken op fluitende bouwvakkers.

Maak je een keuze of laat je je niet tot een keuze verleiden
als je een gedicht wil schrijven?
Loop je rond met grootse plannen
of hou je mooi zijn voor bekeken?

Ook Atlas maakt trouwens altijd hele mooie boekjes. Iets bescheidener vormgegeven dan die van P., maar consequent heel erg mooi.

Goed strak, dat is de opzet van Tot alles goed strak staat van Jane Leusink zeker. Het achtdelig gedicht ‘Het
gedicht is een werkwoord’ fungeert als rode draad. Ieder deel wordt gevolgd door drie gedichten die thematisch sterk verwant zijn. Acht minibundeltjes zijn het bijna, aan elkaar geregen tot een geheel, dat dan weer wordt ingeleid met een kort gedichtje over een appelboom en een kroeg. Ik weet niet wat ik daarvan moet denken. Van de meeste andere gedichten ook niet. Vooral ‘Het gedicht is een werkwoord’ is cryptisch en donker, weinig vrijblijvend en zeker niet ontspannen, maar mijn belangstelling is onmiddellijk gewekt: ‘Vandaag zijn wij kneedbare zinnen die / kieren forceren voor wat ook of ooit: / voor het hele idee van mixen wat boeide / de herrie bewerken, het gras snoeihard aan’.

Het is duidelijk dat Leusink – naast andere thema’s: de liefde, het moderne leven, de ontluikende vrouwelijkheid met de bijbehorende zoekende erotiek (die vaak op een of andere manier met paarden verbonden wordt) – ook een poëticale boodschap heeft. Maar ook die is niet makkelijk te ontcijferen. De rode lijn lijkt echter te zijn (‘het gedicht’ is tenslotte ‘een werkwoord’) dat dichten ploeteren is.

Het ploeteren heeft de, ondanks haar Buddingh’-prijs een beetje ondergewaardeerde, Leusink een mooie, strak gecomponeerde bundel opgeleverd.

Poëzie tijdens Bommen Berend

2011-08-26T06:09:00.000-07:00

Datum: za 27-08-2011, vanaf 12 uur
Locatie:Turftorenstraat, Groningen

Zestien dichters en een grote groep kinderen uit Gorecht-West in Hoogezand zullen acte de présence geven tijdens de festiviteiten rond het Gronings Ontzet op zaterdag 27 augustus.

Tussen 12 en 17 uur dragen de volgende dichters hun poëzie voor op de speciale lokatie op het pleintje aan de Turftorenstraat: Rik Andreae, Jane Leusink, Joost Oomen, Emiel Matulewicz, Ronald Ohlsen, Karel ten Haaf, Sjoerd Jeroen Moenandar, Renée Luth, Robert Prijs, Freda Kamphuis, Daniël Dee, Sacha Landkroon, Paul Borggreve, Anneke Claus, Arjen Nolles en André Degen.

Prinsentuin

2011-07-25T10:21:00.000-07:00

Aanstaande vrijdag 29 juli om half vijf sta ik op het theeveld van de Prinsentuin in Groningen en lees uit: Tot alles goed strak staat, de laatste bundel (2011) en uit Er is weinig aan de lente veranderd, de voorlaatste (2008)

Naast het theeveld zijn er de (altijd nogal confronterende) loofgangen: de reeks van 14.15 uur.

Het festival begint woensdagavond in de Puddingfabriek met onder anderen Ellen ten Damme en Ellen Deckwitz. Het eindigt vrijdagavond op het terras van café De Souffleur (schouwburgcafé) met ook weer onder anderen Jan Glas en Wouter Godijn.

Daartussenin dus twee middagen poëzie in de tuin: 13.30 tot 17.00 uur.

Voor het gehele programma zie: http://www.dichtersindeprinsentuin.nl/

Gertrude Starink

2011-07-02T02:09:00.000-07:00

42e Poetry International Festival Rotterdam, 17 juni 2011 met een programma rond Gertrude Starink en haar werk.
Het boekje erbij is getiteld: De weg naar egipte door ruth sabatier (de echte naam van Gertrude Starink). Daarin bijdragen, ook handgeschreven, van Starink zelf naast die van dichters die in de 21e eeuw zijn gedebuteerd. De bijdragen van deze laatsten verschenen oorspronkelijk op de aan Starink gewijde blogspot, hier zijn ze in fragmenten opgenomen.

Mijn integrale bijdrage staat elders in dit blog, het fragment in het boekje:
"Het gedicht sjort je vast, klapt vervolgens dicht en zorgt dan gek genoeg voor ontspanning en een gevoel gedragen te worden. Alsof het een stevige omhelzing betreft. Over vormkracht gesproken, maar kun je er ook weer uit".

Geplaatst op de Contrabas

2011-06-08T02:59:00.000-07:00

http://www.decontrabas.com/de_contrabas/2011/06/studio-oudebildtzijl-7-lidewij-terwijl-zij-aan-haar-ijsje-likt.html

2-6-11
Studio Oudebildtzijl (7): Lidewij terwijl zij aan haar ijsje likt
Jane Leusink, Tot alles goed strak staat (Uitgeverij kleine Uil, Groningen 2011)

Je hebt, ruwweg, twee groepen dichters: taaldichters en ideeëndichters. De ene groep komt hoofdzakelijk tot een gedicht via taal, de andere groep via een idee. De Amerikaanse dichter Richard Hugo onderkende twee verschillende werkwijzen die een dichter kan kiezen. Wat ik nu maar noem de taalgroep huldigt het principe ‘all truth must conform to music’, wat bij Hugo zoveel wilde zeggen als: uit het spelen met de taal komt een poëtische waarheid tevoorschijn. De ideeëngroep werkt omgekeerd: ‘all music must conform to truth’. Deze dichters hebben al een waarheid gevonden en zoeken daar taalmuziek bij. Deze laatste methode, zei Hugo, werkt alleen bij de allergrootsten, zij die zeg maar de genade hebben ontvangen. Hij noemde W.H. Auden als voorbeeld. Gewone stervelingen, u en ik dus, kunnen slechts bidden en werken en hopen (op een gedicht als uitkomst van ons zwoegen).

Jane Leusink (62), hoewel winnares van de C. Buddinghprijs voor haar debuut in 2003, hoewel docente aan de Schrijversvakschool Groningen, is in bovenstaande zin geen genade geschonken. Nu is zo’n tweedeling van dichters natuurlijk nogal schematisch - behalve idee en klank (muziek) kan poëzie immers bijvoorbeeld ook een beeld of een anekdote of een herinnering als basis hebben – maar Leusink zou zeker een dichter naar Hugo’s hart zijn geweest. Haar nieuwste bundel, Tot alles goed strak staat, is gewonnen uit de Groningse klei die ze bewoont, maar tegelijkertijd zingt haar poëzie er zich los van.

Tot alles goed strak staat is een strak georganiseerde bundel, bestaande uit acht afdelingen van ieder drie gedichten, het geheel overkoepeld door de achtdelige cylus ‘Het gedicht is een werkwoord’. Steeds gaat een gedicht van die cyclus vooraf aan een afdeling. Motieven als het wonen in een dorp op het Groningse platteland, relaties, dood en een scheiding laten zich herkennen, maar dringen zich niet op; het werkelijke onderwerp van deze poëzie is de taal zelf.
De bundel is een onderkomen voor wat in een eerder stadium nog ‘kneedbare zinnen’ waren, ‘gedichten van voor ze dat waren’, gemaakt ‘op die morsige plek in je hoofd met tochtige hoeken’. Ze zijn door dichter tot gedicht gemaakt en ‘onderdak’ gebracht, de titel van de eerste afdeling. Die bestaat uit drie gedichten waarin subtiele verbanden worden gelegd tussen het samenwonen met een partner en (een mooie variant op Slauerhoff) het samenwonen met een gedicht. ‘Buiten’ (p. 13) zegt het zo:

Ook al wijzigen wij conflicten en landkaarten
en zijn onze foto’s altijd een beetje bewogen
ik breng je onderdak
ik begraaf ook foute ervaringen
ik doe ze in een plastic zak met stenen verdrink ze
ik doe het raam open smijt ze naar buiten
klim ik eerst op de stoel dan op de tafel
voor het raam, daarna oesters van de banken
halen puur serveren met champagne een opera
van het huis en de kaars die onvoorwaardelijk
je pagina verlucht

In het verleden kreeg Leusink het verwijt dat ze bepaalde stijlfiguren nogal overdadig toepaste (alliteratie), te zeer koerste op bijbelse en klassieke motieven, zich bezondigde aan ‘namedropping’ en zich te buiten ging aan jargon; Catharina Blauwendraad heeft daar op Poëzierapport over geschreven. Of Leusink het boetekleed heeft aangetrokken, doet niet veel terzake; op haar nieuwe bundel is de oude kritiek niet meer van toepassing. Op één dingetje na, dan toch: haar soms overdadige gebruik van, deze keer, assonantie.

Van een regel als ‘(..) Lidewij, / terwijl zij aan haar ijsje likt’ krijg ik een beetje de kriebels. Oorverdovend is bijvoorbeeld ook het aantal lange a’s in de eerste regels van het gedicht ‘Wat ik zou willen met paarden maar nooit heb gedaan’:

Ik zag twee paarden in de wei hun liefdesadem
die blauwe nacht in maart toen jij mij tweemaal riep
en ik toch naast je liggen mocht je schoof wat op
en maakte ruimte voor mijn schaamte
die warm geslingerd in je beslagen adem lag

Of in ‘Vergeet deuren en liften’: ‘(..) waakzaam / de slaapkamer waar we van alles hebben meegemaakt’. Of tel het aantal korte a’s in deze regel van ‘Een huis steekt op als de noordenwind’: ‘de arm paste niet en brak als de kaprijpe tak van de lariks / je hoorde het kraken nog dagen later’.

Deze overdaad heeft, zoals duidelijk moge zijn, te maken met het procedé dat Leusink volgt, met de motor van haar gedichten: klankassociatie, eerder dan beeld- of betekenisasscociatie. Bij haar wordt de keuze voor bepaalde woorden in hoge mate bepaald door hun klank. Zo staat het ook in het gedicht ‘Vakantie’: ‘ze verlost woorden van de dingen waar ze over gaan: / het mes van het mes / het brood van het brood / de blikken van de vrienden van de blikken en van de vrienden zelf’.

Het gebruik van assonantie in gedichten zou ook een inhoudelijk-dynamische reden kunnen hebben, bijvoorbeeld wanneer de dichter een apotheose of een pointe of een wending in zijn gedicht met klank wil kronen of aankondigen, maar dat lijkt niet Leusinks opzet te zijn geweest. Jammer, want met een dergelijke toepassing was mijn lichte irritatie over de lange streken van Leusinks strijkstok vermeden.

Er is echter ook een keerzijde. De muzikaliteit van haar taal veroorzaakt behalve een grote rhetorische welluidendheid ook een verslapping van de grammaticale tucht, of, in waarderende zin: ze hanteert soepele, wendbare zinsverbanden, waardoor haar musiceren alle ruimte krijgt. Ook is het op die manier goed mogelijk om verbanden tussen diverse tekstwerelden te suggereren (landschap, taal, gedicht, relatie) en die sferen inelkaar te laten overlopen. ‘Het hele idee van mixen wat boeide,’ noemt ‘Het gedicht is een werkwoord 1’ dat. Een stijlvorm dus die hier zonder meer op z’n plaats is.

Tot alles goed strak staat is absoluut scheutig met prachtige gedichten, ik noem alleen al ‘Buiten’, ‘Toen wij een waarachtige amazone ontmoetten’, ‘Toen het ging kraken in de structuren’, ‘Wat dacht je dan ik hou’ en ‘Geen Medea ben ik’. Toch mag Leusink van mij de volgende keer wel een toontje lager zingen. Behalve tot overdadige assonantie leidt het zwoegen op het woord soms ook tot flauwe malligheden. Een schilder is een ‘man met het oog aan zijn hand’. Elders staat dit: ‘moe van het ophalen herinnert hij zich’. Ook komen we mannen tegen die ‘in crisistijd voor geen greintje vervaard waren’.

Maar dat zijn uitzonderingen. Jane Leusink dicht met een groot, klassiek gevoel voor compositie en voor de muzikale tover van poëzie. Mijn opmerkingen zijn kanttekeningen. Petje af.

© Abe de Vries, 2 juni 2011

Geplaatst door Chrétien Breukers op 2-6-11 | Permanente link
Reacties
U kunt deze conversatie volgen door in te schrijven op de reactiefeed van dit bericht.

wat is het probleem met assonantie? hier zeer welkom lijkt me. Verder word ik door deze onduidelijke bespreking niets wijzer van de bundel, zal hem zelf aanschaffen.

Geplaatst door: Adriaan Krabbendam | 3-6-11 om 0:11

"Toch mag Leusink van mij de volgende keer wel een toontje lager zingen."

Kunnen weinig hebben, die critici van tegenwoordig.

Geplaatst door: RHCdG | 3-6-11 om 4:15

@Krabbendam: Aanschaffen? Missie geslaagd.
@ RHCdG: Ze kunnen wel veel hebben, maar ze vinden ook overal iets van, dat zal het zijn.

Geplaatst door: Abe de Vries | 3-6-11 om 9:06

Recensie Joop Leibbrand op Meander

2011-06-08T02:37:00.000-07:00

http://meandermagazine.net/wp/2011/06/die-lieverd-zei/

Meander / literair e-zine, sinds 1995
(s). Jane Leusink - Tot alles goed strak staat
Die lieverd zei
door Joop Leibbrand
Jane Leusink
Tot alles goed strak staat
Uitgever: Uitgeverij kleine Uil
Jaar: 2011
ISBN: 9789491065057

Jane Leusink gaf haar vierde bundel als titel mee Tot alles goed strak staat. Zou de lezer vergast worden op de zegeningen voor het vrouwenlijf van gezondheidskuren en fitnesstrainingen, of misschien van liposuctie en botoxbehandelingen? Fantasie heeft maar een enkel woord nodig om op hol te slaan, maar uiteraard blijkt het anders te zitten.
Nogal wat gedichten in deze bundel hebben een poëticale lading, zoals ‘Wat dacht je dan ik hou’, waarin beschreven wordt hoezeer de ik-figuur gesteld is op ‘het op orde houden van spulletjes‘, zoals bijvoorbeeld de antieke schommelstoel met biezen zitting van ‘oma Jet‘. Ze droomt erover, hij zit in haar ‘rommelige hoofd‘, en hoewel de stoel al lang weg is ‘(de opkoper stond erbij te juichen)‘, is het een extra reden om hem goed te bewaren, omdat het eigen bestaan afhangt van de dingen die er altijd geweest zijn. Vandaar: ‘ik zit elke avond te zwoegen/ oefen het maken/ trek biezen door gaatjes steek er meteen/ houtjes achter tot alles goed strak staat/ pas als alles gedaan is haal ik ze los.‘
Niet uitgesloten dat Leusink in haar vrije tijd aan handvaardigheid doet, maar dit lees je toch in de eerste plaats als een adequate beschrijving van wat ze als ‘ploeterende’ dichter doet: oefenen, het in de vingers krijgen, verbanden vlechten, ervoor zorgen dat alles klopt, dat het werk dankzij de vaste orde zo ’strak’ staat, dat het alle gewicht kan dragen.

De behoefte aan ordening blijkt in Tot alles goed strak staat zeker ook uit het vaste grondpatroon dat de bundel meekreeg. Er zijn acht betitelde afdelingen met telkens drie gedichten, die voorafgegaan worden door van 1 t/m 8 genummerde cursief gezette gedichten onder de titel ‘Het gedicht is een werkwoord’, een cyclus over het schrijven van poëzie. Het eerste gedicht is daarin tamelijk expliciet:

1. Het gedicht is een werkwoord

Vandaag zijn wij kneedbare zinnen die
kieren forceren voor wat ook of ooit:
voor het hele idee van mixen wat boeide
de herrie bewerken, het gras snoeihard aan

[...]

in de wankele zekerheid dat alles
van vorm is gemaakt op die morsige plek
in je hoofd met tochtige hoeken vol gedichten
van voor ze dat waren en je wist het niet
of ze uit gingen komen (in weelderig licht
van de maan of de tas van de postbode).

Vrijwel elk gedicht van deze cyclus begint ermee dat een ‘wij’ (een soort pluralis majestatis) in een bepaalde situatie wordt geplaatst: ‘Vandaag wij geven het toe hebben we/ een wild woekerende tuin bij de hand‘ (2), ‘Of zijn wij vandaag het geluid van hoog land/dat zucht onder opgedolven klei van elders‘ (3), ‘Morgen zijn wij geen twijfel mogelijk/ de deuren van luchthavens‘ (4). Wat volgt kan metaforisch gelezen worden als beeld voor het schrijfproces, voor inspiratie en stofvinding, maar dat dan niet op de simpele manier van beeld en toepassing van het beeld. In dat keurslijf laat Leusink zich niet dwingen, daar is haar aanpak te vrij voor. Ze verrast in bijna elk gedicht, geen moment is zij saai of voorspelbaar, maar maakt wel duidelijk dat dichten hard werken is, omdat datgene wat zich aandient, eerst toegankelijk gemaakt moet worden. ‘Hoe dan ook een dicht gedicht vandaag/ helaas potdicht zweet de zwangere vrouw/ met het puntje van haar tong/ tussen haar lippen‘.

De acht driedelige reeksen zijn een feest om te lezen. Het is krachtige poëzie, rijk van taal, gevarieerd van inhoud, soms glashelder en soms raadselachtig, op een gedoseerde manier persoonlijk, altijd intrigerend. En er spreekt een bepaald zelfvertrouwen uit, dat maakt dat Leusink ook dúrft te schrijven, de ruimte neemt – veel gedichten zijn bladvullend.

‘Onderdak’, de eerste afdeling, legt de vermoedelijke basis van waaruit al het andere geschreven kon worden: een vaste, verrijkende liefdesrelatie, waarin onheil, onrust en onzekerheid haast bezwerend onschadelijk worden gemaakt. ‘het komt goed/ en anders komt het goed ik hou van je‘, staat er in het eerste gedicht.
In ‘Bewolkte tijd’ gaat het om afscheid. In het eerste gedicht van een dorp, waarschijnlijk Leens, waar ze geruime tijd gevestigd was en waarover ze zegt ‘Je slenterhaast er in een jaar of tien doorheen‘. In de twee andere gedichten staan gestorvenen centraal. Het ene is een erg mooi in memoriamgedicht voor ‘een waarachtige amazone‘, het andere is toegeschreven op het Egidiusmotief.
‘Het gras in de raai’ beschrijft in twee gedichten de impact van familieleven (’Feind hört mit‘, ‘de grazende orde van een onzichtbare waarheid‘). Het derde, ‘Toen het ging kraken in de structuren’, dat eerder verscheen in de Groninger verzamelbundel De wierde van Wierum, laat de wierde vorm krijgen terwijl het gedicht zich al het ware zelf opgraaft. Heel ingenieus gedaan.

Omdat de tot hier gevorderde lezer wel even een adempauze verdient, en de bundel ook wel wat lucht kan gebruiken, biedt Leusink in de vierde afdeling, ‘Hemelwaarts’, een drietal pantoens, die ze citaten meegeeft van achtereenvolgens T.S. Eliott, Houellebecq en Prévert. De eerste, met een titel die sterk aan Fritzi ten Harmsen van der Beek doet denken (aan de dichteres van Geachte Muizenpoot en achttien andere gedichten wordt later in de bundel nog eer bewezen), is verreweg de beste:

Over het sterven van Koepoes met het sterke hart

Met onze Koepoes naar de dierenarts die lieverd zei
Het oude lichaampje tot op de botten uitgedroogd
Het zakje botten gaf hij de narcosespuit
Na 5 minuten de injectie van de dood

Het oude lichaampje tot op de botten uitgedroogd
Ik aaide Koepoes, het duurt en duurt, je bent nu bijna vrij
Na 5 minuten de injectie van de dood
Het hartje klopte nog, de dokter gaf een nieuwe spuit

Ik aaide Koepoes, het duurt en duurt, je bent nu bijna vrij
De dokter zei: die heeft al voor een hond van 40 kilo
Het hartje klopte nog, de dokter gaf een nieuwe spuit
De adem stokt, ziel kruipt terug en strekt zijn pootjes uit

De dokter zei: die heeft al voor een hond van 40 kilo
Het zakje botten gaf hij de narcosespuit
En adem stokt, ziel kruipt terug en strekt zijn pootjes uit
Met onze Koepoes naar de dierenarts die lieverd zei.

Op een volkomen natuurlijke manier wordt hier door verschuiving en vertraging de lineaire tijd doorbroken, is al geweest wat nog moet komen, staat stil wat voorbijgaat. Knap.

Afdeling vijf draagt de titel van de bundel. Het is een reeks gelaagde gedichten die het letterlijke speelveld zijn van de kracht van herinnering en verbeelding, met een diepe reflectie op de grens tussen fictie en werkelijkheid waarin het dichten zelf centraal staat. Opmerkelijk is hoe Leusink de titels hier uitbreidt met een aparte, cursieve strofe die dus nog aan het gedicht voorafgaat. ‘Tegenwoordig trek ik er in woorden op uit’, is de titel van het eerste gedicht, en daaraan voegt ze toe: ‘die extra veel ruimte innemen als water of schuivende/ wolken in de natuur van een altijd durende roman/ die dan achteloos een luxe dingetje loslaat/ van lang geleden maar dat puntgaaf/ het heden indraagt‘. Het is een adequate omschrijving van wat er in deze poëzie gebeurt: ieder gedicht is een puntgave sequentie, een taalding van louter luxe.

De laatste drie afdelingen, waarin ze steeds persoonlijker gaat schrijven, houden het niveau moeiteloos vast.
In ‘Flexibele plekken’ gaat het achtereenvolgens over het afscheid van een levensfase, de onvermoede gevolgen van een armbreuk en een nieuw, moeilijk begin waar Erato – altijd weer de poëzie – haar doorheen zal helpen.
‘Brood en mes’ opent met ‘Afrekenen’, dat beschrijft hoe lezen en schrijven geblokkeerd kunnen worden door het besef iemand te missen. Vanwege het noemen van de naam Gerben, wordt de lezer sterk in de richting van C.O. Jellema gestuurd, over wie Leusink eerder schreef. Het slot luidt: ‘waarom is het lijden als het geluk je kunt er niet bij// wie brengt het naar zijn plaats/ zeg op! haar hart en nieren willen het weten// in verstand heerst de oogklep/ in haar neusholte ruist het en ruist het.’ Je proeft hier een heftigheid die even aan het werk van Anna Enquist doet denken. Ook voor de volgende twee gedichten geldt dat. In ‘Vakantie’ is er een zij die alles nader moet bezien, alles nieuw wil maken; ‘ze verlost woorden van de dingen waar ze over gaan:/ het mes van het mes/ het brood van het brood/ [...] opgelucht ontdoet ze zich van zichzelf/ tot boven haar armen tot boven haar hoofd‘. ‘Onder alles uit’ biedt in drie delen een indringend zelfportret van een zij die van zichzelf weet een vat vol tegenstrijdigheden te zijn. Iemand die altijd buiten de perken wil, vooral altijd wíl, die altijd gereed staat om haar kansen te grijpen, ruimte en tijd naar haar hand te zetten en toeval ‘koud’ te maken. Iemand met maniakale precisie, maar emotioneel een vergiet, want al bij trivialiteiten heftig ontroerd. Én als iemand die alles waarvoor ze staat zomaar impulsief onderuit kan halen op een manier die versteld doet staan:

eventueel is het mogelijk dat ze op een avond
zonder duidelijke reden haar ogen sluit zich stevig
vasthoudt aan de tafel sjort trekt en
een sneeuwwit laken onder alles uitrukt.

De bundel besluit met ‘Inbraak’, met daarin de gedichten ‘Geen Medea ben ik’, ‘Kassandra’ en ‘Inbraak’. De eerste twee stonden in een voorpublicatie in Meander, het laatste is een alleraardigst in memoriamgedicht voor F.H.v.B., die naast de bundels Geachte Muizenpoot en Kus of ik schrijf ook de verhalenbundel Neerbraak schreef.

Sinds haar debuut is Jane Leusink eigenlijk alleen maar beter geworden. Met deze bundel bewijst zij dat ze is uitgegroeid tot een van de toonaangevende dichters van ons taalgebied.

***
Jane Leusink (Velp, 1949) studeerde Nederlandse taal- en letterkunde en enkele jaren kunstgeschiedenis Met enkele korte onderbrekingen was zij van 1975 tot 1995 werkzaam aan het Spinozalyceum te Amsterdam en aan de faculteit Cultuurwetenschappen van de Open Universiteit. Van 1995 tot 2003 had ze een eigen taaladviesbureau en daarna dreef ze met een compagnon in Leens een exclusief restaurant. Momenteel is ze docent aan de Schrijversvakschool Groningen.
Haar debuut was Mos en gladde paadjes, in 2003 bekroond met de C. Buddingh’-prijs voor het beste poëziedebuut van dat jaar. In 2005 verscheen Erato en in 2008 Er is weinig aan de lente veranderd.

Interview Dagblad van het Noorden door Joep van Ruiten

2011-05-27T04:53:00.000-07:00

http://www.woestenledig.com/woestenledig/2011/05/jane-leusink-en-het-gebruik-van-verboden-woorden.html

Jane Leusink en het gebruik van verboden woorden door Joep van Ruiten
Jane Leusink (foto Dolf Verlinden) weet het nog, het moment waarop ze door de ‘muze' werd bezocht. Het was omstreeks 1994. Ze zat 's avonds in de auto op weg naar huis en luisterde naar de radio. Opeens hoorde ze een stem de volgende zin uitspreken: ‘Het is rustig hier op het eiland.' Zeven, tamelijk alledaagse woorden. En toch raadselachtig.

"Die zin appelleerde aan iets echts", herinnert Leusink zich. "Het voerde me terug naar Suriname, waar ik daarvoor een tijdje was geweest. Het was vooral een merkwaardige gewaarwording. Ik werd gegrepen door iets taligs. Het was een ervaring die ik niet eerder zó bewust had meegemaakt." Thuis zette ze de zin op papier. En de dagen daarna groeide er een gedicht uit.

Zie daar haar poëtica in een notendop, of althans een glimp van die poëtica. De gedichten van Jane Leusink (Velp, 1949) komen niet linea recta voort uit een anekdote, herinnering, gevoel, gelegenheid of beeld. Ze rijzen op de eerste plaats op uit de taal. Soms is een zin in de krant al voldoende als aanzet. Soms gebeurt het na woorden die ze bij toeval opvangt, op een bankje in het park.

"Ik las in de biografie van Vasalis dat zij op haar gedichten zat te wachten, alsof die ineens te voorschijn konden komen", vertelt ze. "Ik werk met een boekje waarin ik mooie zinnen noteer. Bij mij gaat er een besluit aan vooraf. Soms moet ik er dan ook nog voor op reis, research plegen. Bij mij is het een kwestie wíllen schrijven. Je moet voor een gedicht goed kunnen zitten."

Leusink was de vijftig gepasseerd toen ze als dichter debuteerde met de bundel Mos en gladde paadjes; ze kreeg er in 2003 de C. Buddingh'-prijs voor. In 2005 volgde Erato, in 2007 was ze betrokken bij de C.O. Jellema-hommage Kwam iemand in de tuin vanmiddag, in 2008 kwam de bundel Er is weinig aan de lente veranderd en in 2010 was ze mede-samensteller van De wierde van Wierum (2010).

De publicatie van Tot alles goed strak staat, kort geleden, maakt haar tot een van de meest productieve dichters in Noord-Nederland. "Ik heb heel lang gedacht dat ik een lezer was, geen schrijver," zegt ze. "Tegen ons, studenten Nederlandse Taal- en Letterkunden, werd gezegd dat wij allemaal mislukte dichters waren. Ik was diep onder de indruk van die mededeling. Het idee dat ik mij zou durven meten met Kloos, met Slauerhoff, met Nijhoff… Ik schreef wel, maar vooral stiekem."

Na de studie volgde het echte leven: een man, werk, kinderen, verhuizingen, een moestuin. Begin jaren negentig zette ze een punt achter haar werk voor de Open Universiteit en volgde een periode van zelfonderzoek. "Toen ben ik serieus gaan schrijven. Toen ontdekte ik hoe ik voorbij de rare particuliere aanleidingen kon komen als de dood van het konijn en de ziekte van een vriend."

Wat ze schreef, bleek beter dan ze zelf dacht. Toch voelde Leusink zich aanvankelijk als late dichter een zij-instromer. "Het deed denken aan wat ik meemaakte tijdens een studie kunstgeschiedenis: de docent is vooral geïnteresseerd in de jonge student, die hij nog kan vormen. Oudere studenten worden minder serieus genomen. Het is iets ongrijpbaars. Alsof je op latere leeftijd niet echt interessant bent. Gelukkig ben ik dat stadium voorbij."

Wat heet: inmiddels staat ze voor de klas, als docent poëzie bij de Schrijversvakschool in Groningen. "Toen ik was gedebuteerd, wees iemand mij op het gebruik van verboden woorden in mijn gedichten, zoals ziel, pijn en verlangen. Ik had ergens het woord strelen gebruikt. Een echte dichter zou voor aaien hebben gekozen. Nu mag ík het juiste gebruik van verboden woorden uitleggen. Dat het er om gaat ze bewust te gebruiken, op het juiste moment en de juiste plaats."

De geest is uit de fles. Tot alles goed strak staat vormt het bewijs, met lange gedichten, met veel woorden en veel aandacht voor ordening en structuur. "Ik ben geïnteresseerd in wat taal vermag, in ritmes en klankkleur, in het moment waarop de taal communiceert", zegt ze. "Vergelijk het met de eerste streken van een schilder op het doek: wat er dán gebeurt. Je kunt als dichter wel van alles vooraf willen bedenken, maar het gedicht zelf heeft ook wat te vertellen."

De bundel Tot alles goed strak staat van Jane Leusink is verschenen bij uitgeverij kleine Uil. Prijs €15 (64 blz.). Zie ook http://janeleusink.blogspot.com/

Interview Dagblad van het Noorden door Joep van Ruiten

2011-05-27T04:50:00.001-07:00

http://www.woestenledig.com/woestenledig/2011/05/jane-leusink-en-het-gebruik-van-verboden-woorden.html

OOG-radio Blauwe Maandag Interview

2011-05-10T09:17:00.000-07:00

http://www.radioblauwemaandag.nl/?p=96

knip en plak in de browser.

Presentatie nieuwe bundel 'Tot alles goed strak staat'

2011-04-28T03:07:00.000-07:00

Morgen, vrijdag 29 april komt mijn vierde bundel uit. Een heugelijke gebeurtenis die door Remco Ekkers (dichter), Marlies de Waard en pianiste Loes (delegatie Opera della Casa), Harro Nikkels (taartenmaker en beeldhouwwer), Roos Cukier en Barbara Hoyng (uitdelaars consumptiebonnen aan de entree van de grote Paleiszaal en schaapherder resp. beelhouwer) extra kracht en luister gaat krijgen.
Borrel na afloop.

Remco Ekkers over Gertrude Starink (3)

2011-04-18T08:45:00.000-07:00

Remco Ekkers was een van de eerste dichters/recensenten die reageerde op een bundel (haar tweede) van Gertrude Starink.
In:Poeziekrant Jrg. 18 (1994) nr. 1, p. 19-20

DOORGANG, BESTEMMING

Toen Gertrude Starink in 1980 haar bundel De weg naar Egypte,
twintig passages, 1970-1977 uitgaf, was ze als dichteres geen
onbekende in kleine kring. Zij stuurde haar vrienden poâtische
briefkaarten waarop de gedichten min of meer gecalligrafeerd
waren. De gedichten lijken verslag te doen van een scherp geziene
droomreis, een reis vol hindernissen, aan het eind waarvan de
vereniging met een sterke geliefde centraal staat. De reis zou
gezien kunnen worden als de levensweg van een jonge vrouw naar
haar bestemming: de queeste naar haar minnaar en dat hoeft geen
man van vlees en bloed te zijn.

Nu heeft Starink een tweede bundel gepubliceerd, die weer De weg
naar Egypte heet. Nu zijn het zeventien passages, 1977-1985. De
uitgever, Athenaeum - Polak & Van Gennep, heeft de eerste reeks
opnieuw uitgegeven, zodat de lezer de gedichten van 15 jaar
dromen, mythische verbeelding, bijeen heeft.
De minnaar blijkt de gepersonifieerde poâzie te zijn; hij zegt:
'want ik vind je waar je ook bent', 'en ik weet wat je doet wat
je zegt', 'en onthoud dat je komt als ik roep', 'en ik kom als
een stem die je wekt'. Uit deze citaten blijkt overigens al hoe
sterk metrisch de verzen soms zijn; hier overheerst een zeldzaam
metrum, de anapest. In een eerste gedicht, een kwatrijn, wordt
gesproken over een bron, bewaakt door twee vogels. EÇn van de
vogels is boodschapper. Het landschap, de entourage, is zoals in
de films van Stalker of Bergman, niet van deze tijd, met
hoefsmeden en valken. De ik-figuur wordt geherbergd in een kamer
waar zij moet schrijven. Zij moet haar eigen schrijf- en
tekenpapier afgeven. De hij-figuur neemt haar mee naar de stal,
laat het paard en het brandmerk zien. Buiten is een riviermond;
de beweging van het tij is te zien. Het is het landschap van de
kaart die de ik-figuur heeft getekend, een gedetailleerde kaart
met boten voor elke steiger. Die boten hebben een donkerrode
kleur. De ik-figuur krijgt de opdracht een donkerrode steen te
halen van een eiland. De steen is te vinden in een smal ravijn
dat is ondergelopen. Daar zijn ook inscripties. Op de steiger
staan de witte ibis en de rode reiger. De laatste spreidt zijn
vleugels om de ibis heen. (De ibis is verbonden met de Egyptische
Thoth, god van de wijsheid, die de mens het schrijven heeft
geleerd. De reiger is een symbool van de ochtend en de
voortzetting van het leven). De ik-figuur voert de opdracht uit.
In Danteske terzinen, zonder leestekens, vertelt ze haar tocht
door lange gangen met deuren en lampen. Voor de lezer lijkt dit
een droomprotocol met plotseling optredende verschijnselen en
vreemde zekerheden als: 'ik wist dat ik geen tijd meer mocht
verliezen'. De ik kan haar deur niet vinden. Er zijn vele
anderen. Er klinkt geweeklaag...
In mijn exemplaar staan nu twee witte bladzijden, maar controle
bij een dichtervriend toont aan dat ik een verminkt exemplaar van
de bundel heb. Zo schiet het schrijven van een beschouwing niet
op, maar dat geeft niet bij poâzie: goede wijn moet rijpen.
De ik roept en hagedissen kruipen uit de open aarde. (Hagedissen
laten zich symbolisch verbinden met lichtgoden, met dood en
opstanding.) Het wordt nu licht; er worden deuren in een wijde
cirkel zichtbaar 'en in het midden van de
cirkel stond / gekleed in wit de bron van al het licht / een
vrouw die langzaam steeds hetzelfde zong'. Wat zij zingt en wat
zij doet, maakt deel uit van een vreemd visioen. De ik komt weer
terug bij het huis en er volgen reeksen van beelden, waarbij
dieren (paard, valk, gier, raven) en schepen een belangrijke rol
spelen.

Het is niet eenvoudig en misschien wel onmogelijk om alle beelden
te duiden - zoals in dromen of mythen -, maar er gaat een
fascinerende werking van uit. De vorm van de verzen sluit daarbij
aan. Ze reien zich aaneen in strofen van wisselende lengte,
waarbij toch ook parallellen te vinden zijn. De dichteres
gebruikt geen hoofdletters, geen leestekens. De regels zijn soms
vreemd afgebroken, midden in een woord, zonder dat een
eindrijmschema dit noodzakelijk maakt. Toch zijn de verzen niet
moeilijk te lezen. Syntactisch is deze poâzie eenvoudig; zelden
moet de lezer zoeken naar de juiste rustmomenten. Hardop lezen
maakt duidelijk hoe obsederend en - ja, ik kan het niet anders
uitdrukken - noodzakelijk de woorden op elkaar volgen.
Wat deze poâzie moeilijk maakt, is het droomkarakter, de vreemde
gebeurtenissen en overgangen. Dit is geheimzinnige poâzie, die
lijkt te bevestigen dat er meer werelden tegelijk zich aan ons
voordoen. Ook de dichteres moet verbaasd geweest zijn bij het
zien van de regels die onder haar pen geboren werden. Zoals
dromen een verborgen opdracht voor ons lijken te bevatten, zo
geeft deze poâzie een verborgen reisbeschrijving door het leven,
op weg naar een uiteindelijk doel.

Gertrude Starink, De weg naar Egypte, zeventien passages,

Wat te doen met Gertrude Starink?

2011-04-18T01:22:00.000-07:00

Tekst voor de blogspot die Poetry dit jaar wijdt aan de vergeten, vreemde, geheimzinnige, intrigerende dichteres Gertrude Starink(1947-2002) die in 2001 overigens genomineerd werd voor de VSB poëzieprijs . Poetry vroeg dichters die na 2000 gedebuteerd waren om een reactie op haar werk.

De poëzie van Starink ademt intens en mytisch. Het gekke is dat die sfeer meer aan het Iers-Keltische dan aan het Egyptisch, eventueel Bijbelse doet denken, terwijl haar vijf bundels toch alle vijf 'De weg naar Egypte heten' en in totaal 75 passages bevatten.

~~~~

De eerste van de twintig passages in de eerste bundel van Gertrude Starinks De weg naar Egypte 1970-1977 luidt:

ik heb het koren nog gezien
en ook de koning die sindsdien
de barre woestenij regeert

ik heb hem distels aangeboden
en de graven van mijn dode
jongelingen gesigneerd

Starinks taal is meteen fascinerend, bezwerend, geheimzinnig en mythisch. Uitermate strak van toon ook door de viervoetige jamben en de geraffineerde afwisseling van o en a klanken, staand en slepend rijm. Het gedicht sjort je vast, klapt vervolgens dicht en zorgt dan gek genoeg voor ontspanning en een gevoel gedragen te worden. Alsof het een stevige omhelzing betreft. Over vormkracht gesproken.

Maar kun je er ook weer uit? Ik wil geloof ik niet op de plekken zijn waar Gertrude Starink mij in de volgende passages terecht laat komen. Het blijkt er nogal verontrustend :
‘de galg staat wijdbeens boven mij’ en ‘twee handen klemmen om mijn hals’ (II), ‘gods slinger schiet/het laatste offerdier/ik kan niet weg van hier/met mijn geringde handen’(III).

Starink schrijft rigoureuze ernstige gedichten waarin het om het verslag van een tocht gaat die lijkt op een rite de passage. Er moet iets moeilijks verricht worden :
‘de laatste gasten aan het avondmaal /ontkwamen’ (V). ‘ga langs de kortste weg vermijd de stinkzwam’(VI). ‘gejank van honden als de zon/zich terugtrekt’(IX), ‘op tafel wacht de zwartgevlokte wijn/de dozen zijn beschadigd de schimmel/op het laatste brood is blauw geaderd’(XVI). ‘ja geantwoord daar op de sarcofaag/tussen de twee brandende cypressen’(XVII)

Niet bepaald een prettige sfeer waarin deze pelgrimage plaatsvindt. En wie spreekt de ik-figuur toch steeds zo streng toe? Het moet wel een machtig man zijn: ‘hij noemde mij’ staat er in de tweede strofe van XX en in de volgende: ‘ik wist mijn naam’. Is hier soms sprake van een goddelijke kracht of misschien zelfs van een god? De ik is op weg naar Egypte dus dan zou dat Thoth kunnen zijn, de Egyptische god van de schrijvers en het doel van de reis het veroveren van de schrijfkunst, in dit geval de poëzie. Op die manier bezien vereisen de gedichten een poëticale lezing - die overigens bevestigd wordt in de allerlaatste regel van de twintigste passage:
‘en hij bewoog mijn hand zelf schrijvend naar/de bloem omhoog’(XX)
Dat klinkt hoopvol (er volgen in vier, in spiegelstructuur geordende, bundels nog vijfenvijftig passages), al heeft Gertrude Starink de aankomende dichter eerst een tamelijk afschrikwekkend perspectief op zo’n wenkende toekomst geschetst.

Volgen we echter de mystieke inslag van Starink dan is precies zó de weg van de dichter. Je moet het dichterschap verdienen lijkt haar boodschap te zijn. Je moet loskomen van alles wat je ten deel valt om innerlijk vrij te worden, onthecht. Het is een beproeving die je je moet voorstellen als een tocht, die tocht moet je zien als een overgangsritueel , voltrokken in de vorm van een pelgrimage.
Geen gemakkelijke weg die Starink heeft gekozen. Er moet wel heel veel liefde in het spel zijn om zoiets vol te houden. De beloning van de ik is dat ze nu niet alleen haar eigen naam kent maar ook een bijna zelfstandig schrijvende hand heeft gekregen.

Wat moet je er mee, met de poëzie van Gertrude Starink. Ondanks de meeslepende taal en de zeggingskracht openen de afzonderlijke gedichten zich niet. Ik heb voortdurend het gevoel dat een immense buitentekstuele werkelijkheid zich aan mijn oog onttrekt. Ook dat er binnen de tekst sprake is van een identiteitskwestie, doordat niet altijd even duidelijk is wie zich achter de ik-figuur verschuilt en diens gevoelswereld bovendien gefragmenteerd op mij overkomt.

En hoe mystiek en vooral hoe gewoon en onpoëtisch de gedichten ook opgeschreven zijn en hoe modern ook het afzien van interpunctie en hoofdletters, als een dichteres, een vrouw dus, een initiatierite door middel van de volgende metafoor beschrijft:
‘hij noemde mij/en voor wij/verder gingen nam hij de wijde ringen/van mijn vingers en met zijn handen/warmde hij mijn handen en mijn voeten’ (XX) ‘ hij tilde mij de on/geschuurde drempel over en binnen/deed hij de koude banden om mijn hals/en om mijn polsen en hij kleedde mij/met grofgeweven linnen ik nam zijn/krijt’(XX), waarna de hij-figuur de hand van de ik beweegt zoals hierboven al vermeld,
dan voelt in ieder geval deze lezeres zich bij zo veel intimiteit en onderwerping bepaald ongemakkelijk. Ook al heeft ze bij Meister Eckhart (in de schitterende vertaling van C.O. Jellema) gelezen: ‘God en ikzelf, wij zijn één’.

Nog een kleine aantekening:
Met partner Jan (en waarschijnlijk ook kinderen) woonde Starink vanaf midden jaren tachtig tot haar dood in 2002 op St. Ives aan de Atlantische westkust van Cornwall waar het echtpaar een antiquarische boekwinkel dreef en Gertrude ongetwijfeld de in St. Ives wonende en werkende fascinerende beeldhouwster Barbara Hepworth gekend heeft. De Bloomsburygroep en Virginia Woolf hebben er hun voetstappen achter gelaten en het Tate heeft er al jaren een prachtig op zee uitkijkende dependance, het Tate St. Ives.
Waarschijnlijk zijn St. Ives en de antiquarische boekwinkel debet aan de sfeer in Starinks gedichten.

Flaptekst Tot alles goed strak staat

2011-04-13T07:23:00.001-07:00

[Linkerflap]

Tot alles goed strak staat is de vierde bundel van Jane Leusink. Net als haar vorige bundel is ook deze weer van een stevige structuur voorzien: drietallen van gedichten, reeksen, worden bij elkaar gehouden door een overkoepelende reeks ‘Het gedicht is een werkwoord’. Vrij en gedurfd zou je Leusink’s werkwijze kunnen noemen.

In Tot alles goed strak staat experimenteert ze wederom met de ‘pantoen’, een strenge én speelse dichtvorm waarin de regels zich volgens een vast patroon herhalen en de betekenis verschuift hoewel de woorden precies hetzelfde blijven .

In het lange gedicht ‘Wat ik zou willen met paarden maar nooit heb gedaan’ begeeft ze zich op de rand van de kitsch met een gewaagde slotzin die bij een ander al gauw larmoyant zou worden. Met het gedicht ‘Fritzi’ schrijft ze een boeiende pastiche op de poëzie van Fritzi Harmsen van Beek waarin ze haar fascinatie en bewondering voor deze dichteres voluit verwoordt.

[Rechterflap]

Over Er is weinig aan de lente veranderd:
‘Verrassend is de verscheidenheid aan registers die ze in de bundel opentrekt. Het is niet één stem die hier klinkt […] Desondanks is er een strakke regie.’ Arie van den Berg in NRC Handelsblad.

‘In weinig andere bundels van de afgelopen tijd valt zoveel te beleven als in deze. Hij is episch en lyrisch tegelijk, even uitdagend als toegankelijk, even experimenteel als beheerst [ …]’ Joop Leibbrand op Meandermagazine.

‘Leusinks taal wordt terecht geroemd als beeldrijk en gespierd, eigenzinnig en overrompelend […].’ Menno van der Beek in Liter
Jane Leusink studeerde Nederlandse taal- en letterkunde in Amsterdam en was werkzaam aan het Spinozalyceum aldaar en aan de faculteit Cultuurwetenschappen van de Open Universiteit. Ze had haar eigen taaladviesbureau en dreef samen met chef-kok Dick Soek het toprestaurant Het Schathuis Verhildersum in Leens. Momenteel is ze docent aan de Schrijversvakschool Groningen.
In 2003 ontving Jane Leusink de C. Buddingh’-prijs voor haar debuut Mos en gladde paadjes. Erato kwam in 2005 uit en in 2008 volgde Er is weinig aan de lente veranderd. Met Ton Meijer en Marjoleine de Vos stelde ze de bundel Kwam iemand in de tuin vanmiddag. Een poëtische hommage aan de dichter C.O. Jellema (2007) samen en met Remco Ekkers de bundel Wierde van Wierum, gedichten ter gelegenheid van de renovatie van een wierde (2010).

Tot alles goed strak staat

2011-04-11T12:48:00.000-07:00

Presentatie: Tot alles goed strak staat
Datum: 29 april aanstaande
Plaats: Erlenmeyerzaal Het Paleis, ingang Boterdiep `111, Groningen
Tijd: 16.00 uur
Bestellen: Uitgeverij kleine Uil.nl
Vanaf: 22 april

Arie van den Berg over Er is weinig aan de lente veranderd in NRC Handelsblad

2011-02-15T08:25:00.000-08:00

Het regent, dat wordt voor ons besloten

Vrijdag 7 november 2008 door Arie van den Berg
Jane Leusink:
Er is weinig aan de lente veranderd.
Kleine Uil, 63 blz. € 14,50

In 2003 werd de debuutbundel van de Groningse dichter Jane Leusink met de Buddingh’-prijs bekroond. Het was zonneklaar poëzie van een laatbloeier – volgroeid gewas dat de vorst had weerstaan. Poëzie schrijven bleek in Mos en gladde paadjes vooral ‘stapelen’, een zoekend, beheerst opeenhopen van gedachten en beelden. Opvallend ook was de vanzelfsprekende toon, die de hele bundel werd volgehouden. Kortom: een debuut dat nieuwsgierig maakte naar meer.

Twee jaar later verscheen een tweede bundel, Erato. Die bundel kreeg ten onrechte weinig aandacht in de landelijke pers. Ten onrechte omdat de belofte van de eersteling volop werd waargemaakt. Leusinks poëzie verkent een uitdijend universum en aandachtige lezers reizen daarin verwonderend mee. Dat gold voor Erato, maar meer nog geldt het voor haar dit jaar verschenen derde bundel, Er is weinig aan de lente veranderd. De dichter meandert daarin door taal en cultuur, met tussentijdse knipogen en uitstapjes. Muziek en muzikaliteit bepalen de toon, en soms ook de inhoud, zoals in ‘The lark ascending’. Jane Leusink schreef dit gedicht naar aanleiding van de gelijknamige compositie van Ralph Vaughan Williams, maar ook wie dit muziekstuk niet kent hoort de melodie.

Hier stijgt ze op met de laatste lieferink mee, ze kan het
niet tegenhouden, zang zingt de rouw
onder haar kapotte nagels vandaan wssjj de zoom
uit haar rok, ze trilt maar staat als een standbeeldje
in deze schitterbare lucht in deze laag is het moeilijk
ademhalen ze zoekt het verdwijnen terug en waar
het verschijnen begon precies hier precies
in de rapsodische vlucht van de soloviool
heeft een man het in zijn goddelijke verstand stervens
koud, heb je het nu al koud, vraagt ze tirti
tsirrie, vanavond of bij slecht weer zitten
wij op een aardkluit of een hoeksteen gaan
onze voeten meebewegen nu is alle
taal geheimtaal of een sluier van repressie
maar uw lieve glimlach hoort ons wel

Bij eerste lezing overheerst de melodie de betekenis, die zich moeilijk laat duiden. Maar als het al wartaal is, dan toch minstens meeslepend, als was het syncopische jazz. Een al te idiosyncratische verwijzing (zoals ‘de laatste lieferink’) is dan vergeeflijk.

‘The lark ascending’ is niet het beste gedicht in Er is weinig aan de lente veranderd, maar het is het wel een helder voorbeeld van Leusinks werkwijze. Vrije associaties, speelse woordkeus en een gedurfde regelval zijn de kenmerken daarvan. Maar niet in al haar gedichten. ‘Oefenplaats (dan is er weer vorm, en vorm)’ is de titel van een afdeling midden in de bundel. En inderdaad, hier wordt geoefend. In vijf gedichten stoeit Jane Leusink met de pantoen, een van oorsprong Maleise dichtvorm. Een pantoen bestaat uit strofen van vier regels met gekruiste rijmen. De regels 2 en 4 van de eerste strofe worden regel 1 en 3 van de tweede strofe, en zo door. Jane Leusink beheerst dat rederijkersspel:

Reis altijd licht: die Liebe liebt das Wandern
Ik hoor het in haar stem. God heeft haar zo gemaakt
En de natuur vanzelf, want het is god Natuur
Buig licht voorover als storm over velden woedt

Ik hoor het in haar stem. God heeft haar zo gemaakt
Zing pianissimo als ware het nat van tranen
Buig licht voorover als storm over velden woedt
Men regent hier, dan daar, het wordt voor ons besloten

Zing pianissimo als ware het nat van tranen
En de natuur vanzelf, want het is god Natuur
Men regent hier, dan daar, het wordt voor ons besloten
Reis altijd licht: die Liebe liebt das Wandern

Er valt veel te ontdekken in Er is weinig aan de lente veranderd. Jane Leusink schreef beeldende verzen bij schilderijen, een sculptuur en een houtsnede, en minstens zo beeldend zijn haar autobiografische verzen. ‘Exposure’ heet een drieluik waarin ze zich terugschrijft naar haar desoriënterende studietijd. En haar culinaire achtergrond (ze beheert een restaurant in Leens) speelt ze nadrukkelijk uit in de tweelingsonnetten van ‘Kynetische impuls bij cartoons van Peter van Straaten’. Verrassend is de verscheidenheid aan registers die ze in de bundel opentrekt. Het is niet één stem die hier klinkt, en de blik verplaatst zich met het soepele gemak van een boerenzwaluw. Desondanks is er een strakke regie. Die blijkt ook uit de tussen haakjes geplaatste ondertitels, zoals ‘(nieuwsgierig naar plekken was er veel te zien)’ bij ‘Werkplaats’. Maar het is vooral het dwingende idioom dat me als lezer aan Leusinks verzen bindt.

in LiteratuurPoëzierecensies.

Arie van den Berg over Mos en gladde paadjes in NRC Handelsblad

2011-02-15T08:18:00.000-08:00

Beheersing uit de goochelkoffer

De nominaties voor de C. Buddingh'-prijs voor poëzie

Vrijdag 13 juni 2003 door Arie van den Berg

2002 was een rijk poëziejaar. Oude meesters openden opnieuw hun goochelkoffer, prijswinnaars poetsten hun kroon op in een nieuwe bundel, en de VSB-prijs ging naar een woordkunstenaar die de cd-rom tot medium voor poëzie verhief. Podiumdichters trokken intussen van slam naar slam, en stonden daarbij dikwijls voor volle zalen. Zelfs van gene zijde lieten zich dichters horen: er verscheen een nieuwe Vasalis, die een bestseller bleek, en de verzamelde gedichten van Lucebert werden definitief gebundeld. Bij zoveel turbulentie was de rust in het beginnersveld opmerkelijk. Querido, De Bezige Bij en De Arbeiderspers publiceerden geen debuten. Van de grote poëzieuitgevers leek alleen Meulenhoff actief, en niet zonder succes. Van de drie daar verschenen debuutbundels werd Het is van Geert Buelens met de Van der Hoogtprijs bekroond.

Norbert de Beule: YELLe! Contact, 29 blz. €14,50Sieger M. Geertsma: Straatvluchter. Passage, 96 blz. €14,98Jane Leusink: Mos en gladde paadjes. Mozaïek, 68 blz. €13,50Hanz Mirck: Het geluk weet niets van mij. Vassallucci, 45 blz. €14,95
De jury van de C. Buddingh'-prijs voor nieuwe Nederlandstalige poëzie heeft het debuut van Buelens dit jaar niet genomineerd. Het is verscheen in de lente; vroeg genoeg om vorig jaar al mee te dingen, en een herkansing valt buiten de spelregels. Ook Naastenparade van Francie van den Hurk (De Harmonie), Varianten van nu van Jannah Loontjens (Bert Bakker) en Uitgeslagen zomers van Richard Steegmans (Perdu) zijn niet genomineerd. Ilja Leonard Pfeijffer, Peter Nijmeijer en Mustafa Stitou kozen vier andere dichters.

Hun selectie zal niet zonder moeite tot stand zijn gekomen; kwaliteit was schaars. Het nominatielijstje is dan ook geen staalkaart van zonneklare talenten, wel van poëtische diversiteit. Het toont twee heel verschillende leeftijdsgroepen: twee dichters dateren van de jaren zeventig, de andere twee van 1949 en 1957. In de genomineerde bundels komt dit leeftijdsverschil tot uitdrukking in de vorm. De poëzie van Jane Leusink en Norbert de Beule is in min of meer vaste coupletten gegoten, de gedichten van Sieger M. Geertsma en Hans Mirck daarentegen zijn meer op de stem dan op de vorm geschreven. De Beule afficheert zich weliswaar ook als voordrachtkunstenaar, maar zijn territorium lijkt beperkter dan dat van het jonge tweetal. Hun werkterrein reikt ver voorbij het papier. Geertsma is ook mediakunstenaar, en Mirck eindigde zijn studie Nederlands met een vergelijking van de teksten van Doe Maar met die van het zeventiende-eeuwse Groot lied-boeck van Bredero.

Aanstaande woensdag wordt de winnaar van de Buddingh'-prijs 2003 tijdens het Poetry International Festival in Rotterdam bekendgemaakt. In anderhalf decennium heeft de prijs zich een stevige reputatie verworven. De lijst van laureaten is indrukwekkend divers. Elma van Haren, Tonnus Oosterhoff, Anna Enquist, Joke van Leeuwen, Ilja Leonard Pfeijffer, Mark Boog en Erwin Mortier zagen hun debuut in Rotterdam bekroond. De Buddingh'-prijs is dan ook tekenend voor het huidige poëzielandschap. Belangrijker dan de twaalfhonderd euro die de oorkonde vergezelt, is de wetenschap dat je als winnaar in een heuse eregalerij wordt opgenomen.

Van de vier nu genomineerden maakt Jane Leusink op mij de meeste indruk. Poëzie schrijven lijkt bij haar vooral `stapelen', een zoekend, beheerst opeenhopen van gedachten en beelden. Beheersing ook blijkt uit de compositie van Mos en gladde paadjes. De openingscyclus `Sneeuw die tot juli blijft liggen' toont meteen wat ze als dichter vermag.

Ze voelden zich onrustig, ze moesten iets
maken, nee, iets werd wakker en werkte
zich als een steen in de aarde naar boven.

Ze dachten dat ze het niet zouden kunnen,
waren bang, begonnen voor tien te praten,
zodat het een drukte werd van ideeën daar.

In hun ogen smeulde iets. Ze zochten
een plek van belang, een ruimte zonder
apparaat dat regels stelt, een eiland tussen zijn

en niet-zijn dat toch door zijn wortels aan de rivier-
bodem werd vastgehouden, luchtig, gewichtig.
Ze zochten als kinderen naar wenkende woorden.

Het was herfst en ze hadden de trek in de kop.

De tekst dwingt op een prettige manier tot aanhoudende aandacht, en de slotregel is een even dwingende opmaat naar de rest van de cyclus. De vanzelfsprekende toon wordt de hele bundel volgehouden. Het is de grondtoon van alledaagse conversatie, maar nergens ontaardt het in prietpraat. De taal en de beelden zijn trefzeker. Persoonlijke herinneringen krijgen een universele gloed in beeldende formuleringen zoals die van kinderen die `achter op de fiets/ bij onze vader zaten, benen uitgespreid in veiligheid/ van rafelige tassen, geen spaak die ons wat deed'. Er zijn wel kleine onvolkomenheden, zoals hierboven het onhandige enjambement van `rivier-' naar `bodem', maar die smetjes zijn te gering om echt af te leiden. Mos en gladde paadjes biedt een ademende stroom van belevenissen en beleving. Een laat debuut, maar ik ben nieuwsgierig naar meer.

[...]
in AlgemeenKunstKunst en CultuurLiteratuurOnderscheidingenTaal- en Letterkunde.

Nieuw gedicht 'Het punt' op het gedichtenforum van de Contrabas

2011-02-12T10:35:00.000-08:00

http://www.decontrabas.com/de_contrabas/2011/02/nieuw-gedicht-jane-leusink.html

Valentijn in het Paleis: schrijversvakschoolstudenten lezen gedichten

2011-02-11T07:24:00.000-08:00

Aanstaande zondag, 13 februari, een dag voor Valentijn, lezen studenten van het basisjaar van onze Schrijversvakschool Groningen in het Paleis aan de Bloemsingel hun verse gedichten voor. Qua optreden - want ook dat is iets wat je moet leren - bijgestaan door acteur Ton Meijer, zelf ook schrijver, van theatergroep de Catalanen.

Openbare lessen: om 13.00 en om 15.00 uur (Mortier- of Vijzelzaal)
Optredens: om 13.30 en om 15.30 uur (Erlenmeyerzaal).

In twee blokjes lezen tien dichters zo'n dertig gedichten.

Na afloop een borrel in de Brasserie :-)

Hond en trein met Lupko Ellen (8)

2011-01-26T13:15:00.000-08:00

Als Hond en ik op zondagochtend veel te vroeg het Groningse Centraal Station betreden staat de trein van 8.46 als een oude stoomlocomotief al te dieselen, warm te lopen voor de reis naar Den Haag/Rotterdam. Hij verspreidt de prettige sfeer van internationale reizen, van drukte en geroezemoes, een sfeer die altijd precies het midden houdt tussen verlangen en missen. Fijn. Op het perron is intussen vrijwel geen mens te bekennen. Ik kies zorgvuldig een lege coupé helemaal vooraan, hang mijn jas op en pak mijn spullen uit: krant, e-reader, de nieuwe roman van Lupko Ellen. Hond vlijt zich op de vloer. Op een volgend balkon klinken stemmen maar verder is het stil. Ik schurk mij tevreden tegen de rugleuning van de bank en onderzoek mijn nieuwe pet die aan de binnenkant geblokt en van buiten bruin gewaxt is. Ik verkeer nog in heerlijke onwetendheid over het lot dat ons straks zal treffen: ergens tussen Groningen, Arnhem, Groningen zal ik pet laten liggen.

Hond ligt als een kleedje over de vloer uitgespreid. ‘Moet die ook een kaartje?’, leuk grapje van de jongen van de fietsenstalling toen hij daarstraks mijn fiets met zo’n kaartje beplakte. Heel wat anders dan de reactie van de conductrice (steward tegenwoordig) die mij op een late avond in de trein van Usquert naar Groningen sommeerde Hond aan de lijn te doen. Op mijn wijzen naar de verder geheel lege coupé sprak ze dat zij het niet zo erg vond maar dat haar collega er misschien wel niets aan zou vinden. De hele reis bleek die collega nergens te bekennen.

In het nieuwe boek van Lupko Ellen schijnt veel langs de stationnetjes gelegen op de lijn Groningen-Rodeschool gereisd te worden. Sauwerd, Winsum, Baflo, Warffum, Usquert en Uithuizen, allemaal zouden ze worden aangedaan. Ik sla het boek open, over mijn eigen reis valt toch weinig interessants te melden. Het is rustig in de coupé gebleven, Hond blijft uitgestrekt over de vloer liggen, ik krab haar achter haar oor, er volgt een lange zucht van genoegen.

Al op pagina één confronteert Ellen me met zoveel details dat ik er duizelig van word en gek genoeg het zicht op de beschreven ruimte verlies: waar staat Ludde nu, in de schuur of naast de schuur, en hoe schiet hij, in de lucht of in de grond? Hè, in de grond? Hoe ligt die akker er nu werkelijk bij? Ik ken het Hogeland, de boerderijen, de klei, de luchten en het weer daar zogezegd als mijn broekzak. Ik lees en herlees, laat het boek zakken en probeer me een voorstelling bij de tekst te maken. O ja.
Ook verderop in het boek blijven dit soort ruimtelijke problemen me in de weg zitten.

Herenboer is een literaire thriller en het derde boek in een reeks. De herenboer in kwestie heet Ludde Menkema, hij woont op de familieboerderij die gelegen is aan het Wad. Ludde blijkt zich meestal te verplaatsen per tractor of Toyota. Ik vraag me af of die Toyota misschien een SUV Prado zou kunnen zijn, niet onwaarschijnlijk voor een herenboer. Vreemd trouwens, bij de overvloed aan details waarmee Ellen zijn verhaal presenteert ontbreekt dat gegeven. Maar Ludde krijgt er onmiskenbaar een sympathieke uitstraling door.

Maar de trein is er meteen al: “Van het stationnetje van Warffum vertrok de trein naar Usquert, een rood-wit trillend streepje in de nog steeds van warmte dansende lucht”. Ik snuif tevreden, geef Hond een aai en een hondenkoekje..

Naarmate het verhaal meer op stoom komt begint de voorliefde van Ellen voor tot in de finesses uitgewerkte beschrijvingen meer en meer ook op een schrijfoefening te lijken (ik moet erg denken aan Virginia Woolf die zichzelf indertijd aan een training natuurbeschrijvingen onderwierp). Maar hij doet het knap, dat moet gezegd. Zijn zinnen lopen, ja als een trein. Mijn ogen blijven nergens haken aan stilistische uitglijders of stijlbreuken. Het is alleen dat je nogal eens de weg kwijt raakt in al die gedetailleerde, overigens op zichzelf prachtige uitweidingen over het Hogeland en in al die schitterende exposé’s over spullen, werkwijzen en handelingen. Er wordt in het boek veel gezaagd, getimmerd, geschroefd en elektriciteit aangelegd, er worden zelfs bommen gemaakt (van oude tennisballen). En alles voorzien van de nauwkeurigste aanwijzingen. Ook het internet, mobiele telefoons, bewakingscamera’s, niets kent voor het op techniek ingestelde brein van Ludde/Lupko geheimen.
Geef mij zo’n man, ik zucht van bewondering. Dat weer wel. Hond kwispelt met me mee.

En het went. Op een derde van het boek vind ik het zo verslavend spannend dat ik het alleen nog maar wegleg om de vrienden en familie in Arnhem en omstreken te bezoeken, tenslotte het doel van mijn reis, en met mijn oude moeder de avondmaaltijd te nuttigen in restaurant Het Wapen van Elst. Als ik ’s avonds mijn Greenwheels weer inlever bij het station in Arnhem en Hond zich weer in alle rust heeft uitgespreid over de vloer van de trein lees ik verder. Lieve Hond.

Om half elf met Hond thuis aangeland, pak ik een blikje Palm, om twaalf uur besluit ik in bed verder te lezen en om drie uur ’s nachts leg ik de herenboer weg. Natrillend van de spanning kan ik natuurlijk niet slapen. Ik kijk naar de beweeglijke zwart-wit beelden achter mijn gesloten oogleden. In mijn hoofd zeurt Julie Andrews’ liedje ‘do a deer a female deer’. In Herenboer spelen reeën een niet onbelangrijke rol, als alibi of aanjagers van angst. Alle motieven zijn door Ellen trouwens keurig uitgewerkt, er zijn zo te zien geen losse eindjes.

De plot in Herenboer is gecompliceerd (er moet een van terrorisme verdachte jongen bevrijd worden). Ruimte en tijd moeten dus goed in elkaar zitten. Het verhaal springt heen en weer tussen Warffum, Amsterdam, New York, Kaboel en Boekarest en eindigt ten slotte in de Eemshaven. Of de plot overal klopt kan ik niet uitmaken. De beschrijvingen worden naar het einde toe, als de spanning stijgt en de boog toch op de juiste manier strak blijft staan, gelukkig to the point. De personages zijn in een literaire triller bijzaak, een soort zetstukken. Alleen De Geus worstelt met de gebeurtenissen maar hij kiest gelukkig de goede kant.

Omdat de beelden achter mijn oogleden, net als Julie Andrews, maar niet overgaan in de gewenste slaap en bovendien oninteressant zijn, besluit ik zinnen te noteren die over honden gaan. Niet zo raar voor iemand met een hondenpoint of view.

In tegenstelling tot de kat wier verhaal tot een echt en positief motief uitgroeit speelt de hond in dit boek geen enkele rol van betekenis of preciezer, de hond staat in een negatief daglicht. Ludde schijnt er zelf geen te hebben, vreemd eigenlijk voor een boer op zo’n eenzaam gelegen boerenplaats. Daar in die uitgestrekte buitengebieden vlak achter de kwelder is een hond juist handig.

Ik noteer:
- “Bij de boerderij van de buurman, een paar honderd meter verderop, jankte een hond.“ (Waarom mocht die hond eigenlijk niet blaffen, vraag ik me af).

- “Op de dijk, misschien tweehonderd meter verderop was een man verschenen die gekleed was in een uniform met een onbestemde blauwe kleur. Naast hem zat een herdershond. Ludde tilde zijn camera op en begon weer te fotograferen, waarbij hij ervoor zorgde dat hij de man en de hond duidelijk maar niet al te nadrukkelijk in beeld kreeg.” (Niets op aan te merken of het zou het passieve van die zittende hond moeten zijn. Onderworpen zeggen kattenliefhebbers als ze geen verstand van honden hebben. Ik heb altijd katten gehad).

Nou ja, dit gaat allemaal nog, maar dan:
- “Toen ze klaar waren kwamen ze de trein binnen, wat enige moeite kostte omdat er geen perron aanwezig was zodat ze de hond die tevergeefs achter hen aan naar boven begon te krabbelen aan zijn halsband omhoog moesten trekken. Het dier begon onmiddellijk snuffelend rond te lopen tot hij bij het meisje stopte en zijn neus in haar kruis duwde. Ze trok haar benen omhoog, de bank op. De hond gromde. […]
De begeleider trok aan de ketting. De hond krabbelde achteruit terwijl zijn bovenlip omhoogkwam. Zijn poten krasten over het zeil.
‘En waarom houdt zij niet van honden?’
‘Omdat ze smerig zijn’.
‘Honden zijn niet smerig, je past je maar aan.’
‘Waarom zou ik me aanpassen?’ de jongen keek de bewaker nu openlijk woedend aan, ‘ze schijten op straat, heel Amsterdam is een schijthuis.’”

Ik zucht diep en leg de pen neer. Hond, denk ik, daar kunnen we het mee doen. Ik pak de pen weer op en schrijf:
De fietstocht door het plantsoen verliep snel en voorspoedig. Honds hondenpoep keerde ik onderweg met een handige beweging van mijn in een plastic zakje gestoken hand om in datzelfde zakje. Ongeveer zoals je een dekbek een hoes aantrekt, zal ik maar zeggen. Het zakje deponeerde ik keurig in een niet al te volle prullenbak. Waar klagen ze allemaal toch over, die lui die de uitwerpselen van hun dierbaren niet willen opruimen onder het mom dat er nergens afvalbakken zouden zijn. Een beetje hondenbaasje weet alle bakken in de stad met gemak te vinden…

En nu, pas nu, vier uur in de nacht, mis ik mijn nieuwe pet.

Over een man en zijn verte

2011-01-26T10:21:00.000-08:00

They are the damned
and so their sadness is perfect,
delicate as an egg placed in your palm
Hard, it is decorated with their face

Aanzie een man tot aan zijn onderschatte zijde
De nacht voor hij zijn grote toespraak houden moet
Een grote vrouw met gouden schoentjes aan de voet
Zij klopt op haar schoot, mijn god, wat is ze warm

De nacht voor hij zijn grote toespraak houden moet
Zijn gezicht is mos, mos zijn gezicht
Zij klopt op haar schoot, mijn god, wat is ze warm
Beter geen Nietzsche lezen in de winter lief!

Zijn gezicht is mos, mos zijn gezicht
Zij pakt hem op in de ruime bocht van haar arm
Beter geen Nietzsche lezen in de winter lief!
Hij bijt in haar ziel, ze heeft nog wat te krijg

Zij pakt hem op in de ruime bocht van haar arm
Het verdriet is volmaakt: zij staan in elkaars zon
Hij bijt in haar ziel, ze heeft nog wat te krijg
Aanzie een man tot aan zijn onderschatte zijde.

Het citaat komt uit de roman On beauty van Zadie Smith. Door haar kwam ik indertijd in aanraking met deze bijzondere dichtvorm.
Het gedicht is een van de pantoens in mijn derde bundel Er is weinig aan de lente veranderd (2008)

Hoe maak je een pantoen? Voor de Rederijkers van de kamer Praedinius in Winsum

2011-01-26T10:11:00.000-08:00

1. Schrijf een strofe van vier regels.

2. Gebruik regel 2 en 4 als regel 1 en 3 in de volgende strofe.

3. Maak deze tweede strofe af door de ontbrekende regels erbij te verzinnen. De nieuwe regels verbinden regel 1 en 3 met elkaar.

4. Herhaal dit patroon. Gebruik regel 2 en 4 van de tweede strofe als regel 1 en 3 voor de derde. Ga hier mee door tot je het pantoen af hebt.

5. Gebruik in de laatste strofe de ongebruikte regels van de eerste strofe en sluit je pantoen daarmee af. Neem regel 3 en plaats die op regel 2 van de laatste strofe. Maak van regel 1 de slotregel.

Om het gemakkelijker te maken kun je de regels nummeren, bijvoorbeeld:

1.
2.
3.
4.

2.
5.
4.
6.

5.
7.
6.
8.

Enzovoorts.

Je pantoen mag ook rijmen, maar daar wordt het niet eenvoudiger van. Ook enjambementen toepassen is een lastige klus. De slepende gang van het gedicht (door de herhalingen) leent zich overigens uitstekend voor het vertellen van iets uit het verleden. Combineer je dan ook nog concreet (eerste twee regels) en abstract (tweede paar regels) met elkaar, dan krijg je de mooiste en de meest verrassende resultaten.

Maar hou het voorlopig vooral simpel...

De Pantoen kan per direct wel opgenomen worden in het scala aan rederijkersdichtvormen dat we kennen. Bij de rederijkers van Praedinius is dat vanaf vandaag al het geval. Hieronder volgt een grappig en een serieus pantoen. De kunst is het natuurlijk om een in principe grappige vorm te laden met een 'diepe' inhoud.

Pantoen

Pantoens te maken is zo zoet
‘k Voel mij gelukkig, blij te moe
‘k Zoek niet naar wat ik zeggen moet
Ik vraag niet naar het wat en hoe

‘k Voel mij gelukkig, blij te moe
Een zalige rust vult mijn gemoed
Ik vraag niet naar het wat en hoe
‘k Weet altijd wat er volgen moet

Een zalige rust vult mijn gemoed
Al schrijvend sluit ik de ogen toe
‘k Weet altijd wat er volgen moet
’t Is of ‘k het in hypnose doe

Al schrijvend sluit ik de ogen toe
’t Een volgt het ander op de voet
‘t Is of ‘k het in hypnose doe
Pantoens te maken is zo zoet!

In: De magische achtergrond van de Maleische pantoen. R.A. Hoessein Djajadimingrat.
Rede uitgesproken op de negende herdenkingsdag van de juridische hogeschool te Batavia.op 28 oktober 1933 in aanwezigheid van de gouverneur-generaal. De Gids 1889 (jaargang 7)

Hieronder een bijzonder mooi voorbeeld van de dichter Christopher Lane:

In The Dark
A man outside my window
The cat meowed and purred

I kneel by the fire
The darkness comes soon

The cat meowed and purred
She walked between my legs

The darkness comes soon
The stars will guide my way

She walked between my legs
She ran into the house

The stars will guide my way
I walk the beaten path

She ran into the house
Hiding away from me

I walk the beaten path
Stone, sand, and shell

Hiding away from me
The man peeks out

Stone, sand and shell
I stumble to the ground

The man peeks out
He hides behind the tree

I stumble to the ground
I'm running out of steam

Night turns to day
I kneel by the fire

Tapping at the glass
A man outside my window

Christmas Food Court Flash Mob, Hallelujah Chorus - Must See!

2010-12-21T05:17:00.000-08:00

Nieuw beleid

2010-12-20T12:23:00.000-08:00

Je kunt tegenwoordig (nieuw beleid van het consulaat) via e-mail een afspraak maken voor je visum. Dat zou voor dag en dauw afreizen en lang wachten moeten schelen. Mijn afspraak is om 11.45 uur. Om 12.00 uur sluiten de loketten.

Gelukkig ben ik erg op tijd in Den Haag. Ik kan met gemak koffie drinken bij de Burger King (de enige gelegenheid op het station waar je kunt zitten) en loop vervolgens in een kalm tempo naar het consulaat vlak bij het Vredespaleis.

Alles onder controle.

Op het consulaat blijk ik fluitend in de fout te gaan. Bedenkelijk, het is al mijn tweede aanvraag en ik heb (zie ‘Visum voor Rusland aanvragen’) ruimschoots kunnen anticiperen op de sfeer (typisch Oostblok), het vele Russisch dat hier klinkt, de loketbeambten die nauwelijks of onverstaanbaar Engels spreken en hun eeuwig kortaffe toon, gek genoeg altijd tegen een achtergrond van zwijgen en bedeesde glimlachjes - volgens dochter in Moskou heel gewoon maar ik voel me er ongemakkelijk bij, voel me meteen al schuldig.

Maar ik zal mij de kaas niet van het brood laten eten.

Om half twaalf sluit ik me achteraan de rij aan. Om 12.00 uur sta ik er nog en staat de dame-beambte achter het loket op het punt dat te sluiten. Dat gaat dus niet gebeuren. Er is nog één iemand voor me.
Ik spreek langs de rug van deze man op dringende, ietwat luide toon dat mijn afspraak al om kwart voor twaalf was, dat het nu twaalf uur is en dat ik lang heb gereisd om hier te komen (alsof ik zo uit de trein Petersburg-Moskou-Den Haag ben gerold). Vervolgens ga ik, tegen alle verboden in, telefoneren met dochter in Moskou.

Typisch Oostblok, denk ik.

Het werkt. De man voor mij (die de laatste is die de dame-beambte nog wil helpen en die bij de ingang van het statige pand had voorgedrongen) stoot me aan, wenkt en wijst naar loket 2: u mag voorgaan.
Ik breek het gesprek met dochter af, alleen al het blote feit van het bellen helpt kennelijk, verbeeld ik me.
Is this a friend of yours? vraagt de dame op de visumaanvraagpapieren wijzend, je moet aangeven wat je in Moskou gaat doen.
No, my daughter.
Ze bekijkt de Nederlandse en Engelse verzekeringspapieren, de aanvraag met foto en het paspoort, krabbelt iets op een briefje en schuift dat onder het loket door naar mij toe.
You don’t have to pay, u hebt een uitnodiging van de ambassade.
Ze biedt met een klein lachje haar excuses aan, ze heeft over het hoofd gezien dat ik een afspraak heb. Ik glimlach breed terug.
Mijn paspoort en aanvraag schuift ze door het luikje aan haar kant door naar het volgende loket. De dame achter dat loket bestudeert beide met grote nauwkeurigheid, zet dan mijn naam op het door mij ingeleverde briefje en schuift alles door naar loket 4. Daar zit dezelfde blonde dame van een jaar geleden, ik herken haar meteen aan haar ouderwetse bril, zorgvuldig omhooggekapte haar en bleke blauwe ogen. Ook bij haar een lachje. Het jaar ervoor heb ik met haar een gevecht over het niet-hoeven-betalen moeten leveren. En gewonnen.
Ik voel inmiddels een en al triomf. Bijna het visum in de klamme hand.
De dame schuift een ander briefje onder het loket door. Ik bedank haar en zeg dat ik over een uur terug ben (zo lang duurde het de vorige keer om het visum klaar te maken).
No, roept ze, nonono, ze mompelt iets wat ik niet versta. Tenslotte wijst ze op het briefje waarop een datum staat: maandag 13 december. De opwinding kruipt alweer tot bovenin mijn haarpunten, dat is vijf dagen later, mooi niet.
Nee dat kan niet, zeg ik zo rustig mogelijk, ik heb lang gereisd om hier te komen en de vorige keer kon ik het visum ook gewoon na een uur ophalen.
De dame staat op, gaat naar loket 2, bespreekt het en verschijnt weer voor het hare.
Komt u over 20 minuten maar terug.

Het Escher-museum gevestigd in dat leuke paleisje van oud-koningin Emma aan het Lange Voorhout – ik loop er op de terugweg zo maar ineens langs - werkt op alle fronten reinigend.

Je wordt al een echte Ruslandreiziger, zegt dochter later. Maar de volgende keer gewoon om kwart voor twaalf langs de rij naar het loket lopen hè. Niet achteraan in de rij gaan staan hè.

Hond en trein met Bas Van Stokkom (7)

2010-12-20T04:11:00.000-08:00

Geen hond die me deze keer vergezelde in de trein naar Den Haag, maar wel weer het nodige aan de hand onderweg. In de coupé (helaas geen stiltecoupé) zat al vanaf Groningen Yvonne die naar Utrecht ging. Yvonne was vrijwel aan een stuk door aan het bellen. Ze sprak met een zachte maar o zo indringende stem die ze intiem opzette en waarin veel ‘enne’s ‘, doei’s en OK’s voorkwamen. Vooral de uithalen daarbij maakten op mij een nogal autoritaire indruk, een effect dat nog versterkt werd door haar in panterprint bedrukte laarzen. Yvonne was klein van stuk, Indonesisch type en groepsleidster. Ze ging ’s middags in Utrecht een groep leiden en belde die in de coupé in zijn geheel af, wat toch zo’n vijftien telefoontjes moeten zijn geweest. Tussendoor werd ze ook gebeld door groepsleden die ziek waren die dag en afzegden en ook nog door iemand die in de zaal bleek te staan waar de bijeenkomst zou moet gaan plaatsvinden en instructies vroeg. Yvonne verstrekte die door tenminste drie andere telefoontjes te plegen: nee hoor er komt zo iemand bij je, ik bel er wel even achteraan en dan bel ik jou weer terug. Ja het is in de groene zaal , naast die oranje waar we de vorige keer zaten. Dit ging tot Utrecht zo door. Niemand in de verder o zo rustige coupé nam er aanstoot aan, iedereen keek in zijn boek of krant of op zijn laptop. Er was niets aan de hand. Ik keek oplettend rond. Was ik onverdraagzaam? De vrouw tegenover mij die met haar schoen steeds tegen mijn tas aanstootte zodat die weer tegen mijn schoen aanstootte las een boek van Zafon. Ze had een groot ingezwachteld been met een panty erover. In de panty zat een brede ladder. Bij Assen was ze tegenover me gaan zitten toen de plaats daar vrijkwam want niet alleen haar been was groot, ze was het zelf ook. Zo dat is beter, zei ze.

Ben ik onverdraagzaam?

De sociaal wetenschapper Bas van Stokkom schreef het boek Wat een hufter (Boom) met de leuke ondertiteling 'ergernis, lichtgeraaktheid en maatschappelijk verruwing’. Hij zegt daarin veel behartenswaardigs maar ook dat het allemaal aan onszelf ligt als het gaat om de verhuftering. We houden niet meer aan wat voor gebod of norm dan ook, we rijden massaal door rood licht omdat we zelf wel bepalen aan welke regels we ons wensen te houden. En niemand die ook maar iets controleert. Verloedering is volgens Van Stokkom het gevolg en verloedering leidt weer tot gevoelens van onveiligheid, onbehagen en ontevredenheid. We trekken ons nog meer terug op onszelf maar zijn tegelijk uitermate gevoelig voor ergerlijk gedrag van anderen. Aldus van Stokkom in een bespreking van zijn boek in het Dagblad van het Noorden (18-12-2010).

Van Stokkom, dezelfde die indertijd in PowNews nog voor ‘Hufter’ werd uitgescholden. Toen hij zijn boek presenteerde.

Op http://www.dumpert.nl/ meer hierover. Een knap staaltje hedendaagse interviewtechniek dat zeer geschikt is als casus in alle journalistieke opleidingen. Arme domme Van Stokkom. Voorlopig diep onder de dekens blijven lijkt mij de enige oplossing (het filmpje dateert al van september).

Maar ben ik nu onverdraagzaam of niet!

Bouillon! en France

2010-11-17T03:36:00.000-08:00

'Eten hoog in de bergen' (zie onder Schaapherdersleven) nu ook opgenomen in de 33 culinaire Frankrijkvertellingen van het blad Bouillon! Hoofdstuk 14.

'Een tijdschrift vol verhalen die wat dieper graven en ook de achterkant van al het moois laten zien. Een aantal reportages uit de edities van de eerste zeven jaar zijn in deze bundel bij elkaar gebracht. Elk verhaal is een nieuwe ontdekking, die je kijk op de Fransen en hun eetcultuur verdiept'. Aldus uitgever Will Jansen in zijn Voorwoord.

Voor het Groninger Forum, dag 1, dinsdag 14 februari

2010-10-23T08:48:00.000-07:00

Op maandag en dinsdag is het Schathoes Verhildersum in Leens gesloten, dan is het weekend en wordt het pand grondig geschoond, tijd dus voor administratie, boekhouding, regeldingen en veel ander saais. Gelukkig zit het ondernemersbloed in onze aderen. Gek genoeg overigens voor een kok, wielrenner, fotograaf; verbazingwekkend voor een neerlandica, docent en dichter. Maar het duurt nu al twaalf jaar. Gistermiddag was er een partijbespreking met twee heren die van het werk van Ede Staal een stripboek hebben gemaakt en dat binnenkort in het Schathoes willen presenteren. Ede Staal, ook Gronings cultuurgoed. We mijmeren vandaag maar wat verder.
Dat Groninger Forum halen we gewoon naar de actualiteit toe, naar de dingen van alledag op Schathoes en Piloersemaborg. Zo bewegen we soepel heen en weer tussen deze dingen en de band die ze hebben met het verleden. We kunnen daar met onze vingers nog bij.

Als je Timo, jachtopziener van jachtclub Nimrod van de Westpolder, een aangereden ree zie binnenbrengen en sous-chef Jos die ree zijn jas heel voorzichtig ziet uittrekken en ziet hoe hij het dier afhangt, de verschillende delen zorgvuldig verwerkt en bereidt en tenslotte als botermalse reebiefstukje de gasten ziet voorzetten, dan is het niet alleen die hele gang van dat moment die door je heentrekt, maar daarin verstopt ook het besef dat je diep de geschiedenis in staat te kijken.
We zijn ook wel eens mee geweest op de drijfjachten van Nimrod. Wat je verder ook van drijfjachten mag vinden, het is niet zo maar iets, dat ploeteren over de zware, met water beladen klei onder grijze decemberluchten, het slaken van kreten om het wild op te drijven en het weidelijk optreden van jagers en drijvers: je sluit je veld niet potdicht af en je bewondert slimme hazen die ontsnappen. Iedereen is aan het eind van de dag trots op het tableau. Al eeuwen.

Wij van het Schathoes hebben straks haas op het menu staan.

Afgelopen zondagmiddag liep ik wat rond in de tuinen en over de singel van de Piloersemaborg in Den Ham. Het was waterkoud en guur en grijs zoals gebruikelijk in dit jaargetij. Enkele fietsers bewogen zich moeizaam over het fietspad langs de borg de weilanden door richting Zuidhorn. Een wandelaar liet zijn hond uit. In de voortuin liet de liggende reuzenboom pregnant zijn vormen zien. Rond de buxushagen scharrelden de wit en zwart bespikkelde Groninger meeuwen, in de gracht was een troep wilde eenden in de weer. De twee borgganzen gakten oorverdovend op de wallenkant en in de moestuin stond de laatste prei nog fier overeind, de boerenkool er zieltogend naast, die doet uitsluitend nog als decoratie dienst. De sneeuwklokken stonden op punt van uitkomen. Mijn uit de Pyreneeën afkomstige border collie, een echte werkhond, hield zich rustig.

De schapen zijn drachtig nu. Een schaap draagt vijf maanden en vijf dagen, de ram is erbij geweest toen ze ‘tiels’ waren, vruchtbaar. De bevallingen staan voor 30, 31 maart en 1 april in de agenda. Dick, Hilda en wij allemaal hopen op drielingen. Dick en Hilda zullen ’s nachts wel op moeten staan.

Vergeet ik bijna de nog rokende mesthoop te noemen.

Nina Werkman in Het Paleis

2010-10-13T12:31:00.000-07:00

Graag nodig ik u uit op 17 oktober aanstaande de Culturele Zondag in het Paleis te bezoeken en dan ook - om 14.00 uur - de voorlezing van gedichten van Nina Werkman (en mijzelf) bij te wonen.

Appartement 260, tweede verdieping Boterdiepzijde.

Nina Werkman en ikzelf zijn 'sisters in crime', hebben allebei iets met de C. Buddingh'- prijs:

In november 2009 kwam bij Uitgeverij Holland Nina Werkmans bundel Antidata uit. Met Antidata werd ze dit voorjaar (2010) genomineerd voor de Cees Buddingh' prijs voor debuterende dichters.

Dit is Nina Werkman

Meld ik u nog dat in het binnenkort te verschijnen nummer van literair tijdschrift Liter twee gedichten van mijn hand zullen verschijnen:

- 'Het dorp is geen vrouw die iedere man zou willen kennen'

- 'Wat ik zou willen met paarden maar nooit heb gedaan'

En op de poëziewebsite http://meandermagazine.net/:

- 'Kassandra'

- 'Medea'

Verblijf ik met een hartelijke groet :-)

Hond en en trein met Frank Westerman (6)

2010-10-08T07:39:00.000-07:00

Eerst stapt het lange dunne meisje de trein in, dan hond en ik, dat wil zeggen hond schiet voor mij uit linksaf het gangpad in en wil in diezelfde beweging het meisje rechts inhalen. Het meisje ziet niet zo snel wat er bij haar benen gebeurt en trapt op honds poot. Ik denk tenminste dat het honds poot is, ook voor mij ging het te snel. Hond slaakt een ijselijke kreet die door merg en been gaat. Het meisje schrikt daar erg van, net als de hele coupé trouwens, ze zegt sorry tegen hond, draait zich om en zegt sorry tegen mij. Niks aan de hand roep ik tegen haar en tegen hond en glimlach geruststellend. Tegen hond zeg ik dat altijd als haar iets pijnlijks overkomt, dat heb ik geleerd uit de vele hondeninstructie- boeken die ik van mezelf moest lezen toen ze vanuit de Pyreneeën naar Nederland verhuisde en haar ruige geboorteplek, haar thuis met moeder, broertjes, zusjes, paarden, ganzen, kippen, katten en varkens, moest verlaten. Ik wilde hond leren begrijpen.

Hoe leer je een schapenhond, een werkhond dus, de ins en outs van het hectische bestaan in een land als Nederland? Hoe leer je hem wennen aan onze immense hoeveelheid auto’s en fietsers? Hoe leer je hem in de stad aan de riem lopen? Hoe voorkom je dat hij in het land schapen, eenden en andere honden opjaagt en aanvalt?

Hoe tem je zijn paniek? En die van jou?

Hoe vaak heb ik op zonnige dagen niet verzenuwd aan de kant van een weiland gestaan en hond als een schot hagel achter de haas, aan de horizon zien verdwijnen. Hoe vaak heb ik niet een almaar rondjes zwemmende hond aan haar halsband uit sloot of vaart moeten vissen, waar ze wel in kon duiken achter een stel wilde eenden aan maar waar ze, door reusachtige rietstengels en steile hoge oevers belemmerd, niet meer uit kon klauteren. Hoe vaak heb ik niet hevig geschrokken bejaarde dametjes moeten oprapen omdat zij ten onder dreigden te gaan in het gevecht dat hond leverde met hun Shelty of Jack Russell. Hoe vaak heb ik die honden zelf niet uit elkaar moeten halen, soms met een gang naar de dokterspost als beloning. Hoe vaak heb ik niet wanhopig aangeklopt bij andere hondenbezitters, de hondencursusleidster en de hondenpsycholoog.

Het mag een wonder heten, maar tegenwoordig rent en springt hond meestal riemloos voor mij uit, we kunnen dwars door de stad lopen, maar ze blijft naast me. Als ik fiets kunnen we de drukste kruispunten oversteken; als ik op de markt de wekelijkse boodschappen doe, snuffelt ze relaxed langs en onder de kramen. Iedereen vindt haar leuk.
Hond is een raszuivere bordercollie, een driekleur, o zo leerbaar, o zo graag werkend, o zo gericht op de baas. Helaas heeft ze geen papieren om dat aan te tonen.

Iemand zei: jij houdt haar in de gaten, maar zij houdt jou in de gaten, ze loopt of rent de hele tijd half naar jou toe- of omgedraaid, de minste beweging met je hoofd of lichaam registreert ze, ze anticipeert.

Ik hou van die hond.
Hond en ik gaan op het tussenbalkon zitten. Mensen draaien hun hoofden naar ons om en lachen aardig. Met hond lijkt niets aan de hand, ze strekt zich languit over de vloer en kijkt met haar hartverscheurend lieve ogen naar me op. Ik denk bij mijzelf dat het mijn schuld is. Ik had het kunnen voorkomen. Ik had moeten anticiperen op haar actie of haar aan de lijn moeten houden. Ik ken haar toch het beste. Arme hond. Ik geef haar een Pedigree en maak een foto.

Een pedigree masseert het tandvlees en hond vindt dat lekker. Sinds ik Frank Westerman’s adembenemende boek Dier, bovendier over de Lipizzaner paardengeschiedenis heb gelezen weet ik dat een pedigree een stamboom is en dat daarin de bloedlijnen van een dier zijn vastgelegd. Het is belangrijk om zoiets te weten als je met je paard (of je hond) wilt gaan fokken. Fascinerend is het bij Westerman de raszuiverheidstheorieën van Hitler en Stalin op paarden toegepast te zien. Of moet ik het andersom zeggen: de raszuiverheidstheorieën van Hitler en Stalin konden zij ontwikkelen dankzij het bestaan van het Lipizzaner paard dat al vanaf de zestiende eeuw werd gefokt en veredeld tot het zijn volmaaktheid vond in de levado’s en caprioles zoals die in Wenen in de Spaanse Hofrijschool werden opgevoerd. Hitler legde bij het fokken de nadruk op de biologie, Stalin op de omstandigheden van het dier.

Keelsnoerend spannend beschrijft Westerman trouwens de ontsnapping van de Lipizzaner kudde van Hostau in Tsjecho-Slowakije (de Rus) naar de Amerikaanse zone in Duitsland; dat was Operatie Cowboy, een logistiek kunststukje met honderden merries en tientallen hengsten, over veertig kilometer, we schrijven 1945.

De drang om betere mensen te kweken, leefde, schrijft Westerman, zowel in Europa als in Amerika, zowel onder links en rechts, progressief en conservatief. In 1920 voorzag de voorzitter van de Amerikaanse eugeneticabeweging de grootst denkbare revolutie voor de mensheid ‘wanneer de menselijke paring op hetzelfde hoge niveau wordt getild als die van de paardenteelt.

Duitse kinderen leerden in de dertiger jaren het volgende versje opzeggen:

Houd je bloed puur!
Het is niet van jou alleen
Het komt van ver, het vloeit veel verder
Duizenden voorvaderen geven het gewicht
De hele toekomst stroomt erin

Achter in hun leerboek zaten voorgedrukte bladzijden waar elke pupil zijn eigen stamboom moest invullen – als een pedigree’ .

Het notarisbosje

2010-09-23T04:40:00.000-07:00

Zeilde gisteren met een zeilvriend langs het notarisbosje op de Reitdiepdijk bij Winsum. Het bosje is haast bovennatuurlijk vereeuwigd door kunstschilder Aloys van Wieringen en in bezit van galerie Jacoba Wijk in Wehe-den Hoorn(http://www.galeriejacobawijk.nl/).

Ik heb een foto gemaakt.

Het notarisbosje is indertijd aangelegd door notaris De Ranitz (jhr. ir.) te Winsum. Het was bedoeld als vogelbosje. Het ligt in de buurtschap Schilligerham ten westen van Winsum, waar de vader van de notaris een boerderij bezat.

Fritzi Harmsen van Beek schreef over een tandartsbosje bij het Aduarderdiep en het land van Pon. Gezien de locatie moet dat wel een ander bosje zijn.

Maar twee Groningse bosjes zo prachtig neergezet, één in een schilderij en één in een tekst ...

De zeilvriend wist er trouwens meer van. Hij dook in zijn geheugen en mailde toen:

Tja, hoe zat dat ook alweer, of beter, hoe zou dat gezeten kunnen hebben........

Naar uit redelijk betrouwbare berichten [...] blijkt was de tandarts J.S.te A. ooit één van de minder beroemde verloofdes van Fritzi. In die periode behoorde de helft van de Aduarderzijlster huizen en grond aan hem toe. Al hetgeen in de losse verkoop was, werd door J. opgekocht.
Het kan haast niet anders of er was ook wel eens een bosje bij. In zijn vriendenkring werd altijd naarstig gezocht naar bestemmingen voor het almaar uitbreidende bezit.
Zo zal snel één van zijn bosjes zijn omgedoopt tot tandartsbosje, naar analogie van het notarisbosje[...] Ons allen past grote dank en eerbied voor de nog levende J.S., die ons veel nalaat, al was het maar om over te praten.

~~~~~~~~~~~~~

Goed Begrepen!
(opdracht aan mijn dooie hond)

Als je
weerkomt, indien je: ik stuit de wateren, de sluizen
stut, indien en domp ik de wind! Zo. Droog, Snel en

Niet omzien, het Diep van Aduard Oversteken; recht van
uit je graf in Tandartsebosje draafje Losjes, Onverschillig

liefst, naar het land van Pon. Waar ik je opwacht bij
de brug indien, een blinkende kluif in elke hand, je me

terug keert. En verdrijf het gehoornde vee aldaar, die
olle halfheilige treiterborsten, met behulp van Pan.

(Omkopen met druiven denk ik. Fluiten? Gooien met kikkers.
Misschien.) En noem je namen, O Lipoe m'n Pootjesslang:

'Sierlijke Reigersbek, Steelse Gep, Fluwelia, Schele
Puiloog en Hondester', o Onberispelijke, herken je me dan?

'Ai vlug dus, vraag Orion verlof nu! Wat maakt die spat
hem op zijn twinkelende eeuwigheid! Zijn kennels puilen

uit van sterren, zijn velden zijn ermee bedauwd, hij
stoft ze van zijn jagerslaarzen, bij bossen, rivieren

vol, op bergen stapelt hij de speelse zielen, Alle
Jachthonden! Hij mist je niet en wat dan nog: voor eventjes?

Als de wind dus! nu alsdewind, voordat ikzelf vertrokken
want daaromtrent allesbehalve rustig ben, dus hopsa, kom

en vlùg nu waarachtig, ik kan en wil niet langer, te
wachten ach, en wat me daarna staat.

Fritzi ten Harmsen van der Beek (1927-2009)
uit: Kus of ik schrijf (1975)

De Grote Paleis Revue

2010-09-14T08:46:00.000-07:00

Samen met dichters Aly Freije, Hedwig Selles en Hedwig Baartman treed ik zondag 19 september op in de grote Paleis Revue, georganiseerd door uitgeverij Passage. Tijd 14.10 uur.

We lezen ieder één gedicht. Wie meer wil horen is om 14.30 uur van harte welkom in appartement 260 (tweede verdieping Boterdiepzijde ingang tegenover ingang Brasserie).

Hieronder meer over het totale programma.

Het Paleis bestaat komende zondag een jaar als culturele broedplaats (het gebouw, ooit neergezet als scheikundig laboratorium, is honderd jaar oud) dus dat betekent dat de Culturele zondag uitbundiger dan normaal gevierd wordt.

Een groot onderdeel aankomende zondag wordt De Grote Paleis Revue. Meindert Talma en Kees de Vries presenteren dan tal van spoken words-acts, muziek en zelfs dans. En Meindert Talma gaat ook zelf nog zingen. Geheel in stijl gaan ze gekleed in laboratoriumjassen, en er komt ook nog een scheikundig proefje.

De Culturele zondag is van 13.00 tot 17.00 uur. De Grote Paleis Revue begint om twee uur in de Erlenmeyerzaal. De toegang is gratis

Het programma van De Grote Paleis Revue op 19 september:

14.00 introductie door Meindert Talma
14.05 Bill Mensema, colomn
14.10 Jane Leusink met Hedwig Baartman, Aly Freie & Hedwig Selles - poëzie
14.17 Meindert Talma & Kees de Vries
14.25 Rosa Timmer, column
14.30 Sacha Landkroon - poëzie
14.33 Herman Annema - poëzie
14.36 Meidnert Talma & Kees de Vries
14.40 Meindert Talma
14.50 tango van Peter & Inge
15.00 Renée Luth - poëzie
15.04 Martijn Lindeboom: zelfverdedigingscursus tegen fantasywezens
15.15 Meindert Talma & Kees de Vries
15.20 Emiel Matulewicz – poëzie
15.25 Rosa Timmer, column
15.30 Tjitse Hofman – poëzie, met muziek
15.40 Rodaan Al Galidi – poëzie
15.50 Ronald Reinders – singer songwriter
16.00 afsluitende column van Bill Mensema

(en extra leuk nieuws voor de bezoekers: busvervoer binnen de stadsgrenzen is deze dag gratis)

Hond en trein met Billy Collins (5)

2010-08-31T10:13:00.000-07:00

Een hond mag de hele dag voor drie euro reizen maar zijn kaartje wilde vandaag de automaat niet uitkomen. Mijn bankpas stond het apparaat kennelijk niet aan, ook niet bij mijn tweede poging. Ik had nog zeven minuten en meteen een licht gevoel van paniek in het lijf. Bij de stationsvraagbaak (ja, ja, die lui bestaan tegenwoordig) zeiden ze dat ik naar het loket moest. Het loket was een heel eind verderop. Toen ik aankwam stond er een rij. Ook allemaal probleemgevallen natuurlijk. Ik rende opnieuw door de stationshal terug naar het perron. Daar stond ook een automaat. Ik beademde, wreef en poetste de bankpas blinkend over mijn mouw en stopte hem erin. Yesss. Hond en ik gered. We renden naar de gereed staande trein. Hond had mij bij al mijn bewegingen gevolgd. Goede hond, houdt zijn baas in de gaten. Goede, lieve trouwe hond.

Maar wist ik dat wel zeker?

In de nieuwe Hollands Diep (sept/okt 2010) staan twee gedichten van de Amerikaanse dichter Billy Collins (1941), vertaald door Kees van Kooten. Met 24 andere verschijnen ze dit najaar in de bundel Zo wordt u gelukkig. Van Kooten bewondert in Collins vooral dat hij bijna principieel grappig wil zijn. Je moet maar durven, zegt hij. Hij schrijft zelf overigens bij elke vertaling commentaar dat op zijn minst dezelfde kwalificatie verdient.

Bij ‘The Revenant/De geestverschijning'(naar aanleiding van zijn vaststelling dat Collins meer een honden- dan een poezenman is):
‘Een kat kan je net zo strak aankijken als een hond, maar hij denkt intussen aan iets anders. Wie jij echt bent interesseert hem niet. Dat weet hij immers al jaren. Maar als een hond je aankijkt […] en je spreekt hem onverwacht toe, dan kijkt hij altijd terug op een manier waar een kat eenvoudig geen zin in heeft. De hond heeft op zo’n moment niets anders dan jou aan zijn hoofd en je ziet hem met al zijn energie proberen om dichter bij het raadsel te komen dat zijn baas voor eeuwig voor hem zal blijven. […]
In nachtelijke uren kan een man, vooral als hij lichtelijk aangeschoten is, vaak minutenlang op zijn beste vriend inpraten en nooit zal die hond afhaken. Terwijl een aangesproken kat […] al binnen een halve minuut de interesse verliest, blijft de hond ingespannen luisteren, zich nerveus en uit alle macht afvragend wat die op de vloer liggende meneer in hemelsnaam bedoelt te zeggen.'

Collins zelf licht ons daarover in maar liefst tien strofen in (‘The Revenant/De Geestverschijning’ is in origineel en in vertaling opgenomen in Hollands Diep):

Hier, in Van Kooten’s vertaling , de eerste twee, gevolgd door de slotregels:

Ik ben de hond die jij liet inslapen,
zoals jullie de naald van de vergetelheid graag noemen,
en ik kom terug om alleen nog dit te zeggen:
ik heb nooit van je gehouden – voor geen haartje.

Wanneer ik je in je gezicht likte,
dacht ik zal ik zijn neus eraf bijten.
Wanneer ik toekeek hoe jij jezelf droogwreef,
wilde ik opspringen om je met één hap te ontmannen.

[…]

en wat zul je blij zijn dat dit niet eerder speelde –
dat iedereen hier kan lezen en schrijven,
de honden poëzie, de poezen en alle anderen proza.

http://www.youtube.com/watch?v=Hvqipvqn8zE

"...in ieder leven valt wat regen, maar vier meter

2010-08-30T08:02:00.000-07:00

is een absurde afstand tussen je sleutelbeen en je schedel en het enige dat helpt is klei, eigenlijk is klei het enige dat helpt." Deze regels vormen de slotregels van het gedicht 'Knekels rollen' van Thomas Möhlmann. Het verscheen in de bundel 'De wierde van Wierum'(2010)die onder redactie van Remco Ekkers en Jane Leusink bij Uitgeverij kleine Uil uitkwam. De journaliste Chaja Zeegers heeft ze opgenomen in haar artikel 'Wierdenlandschap' dat zaterdag 28 augustus in Trouw stond.

De gedichtenbundel is samengesteld naar aanleiding van de feestelijke oplevering van de renovatie van de wierde Wierum. In het artikel beschrijft Zeegers de geschiedenis van het wierdenlandschap in het Reitdiepdal zoals zich dat al vanaf voor onze jaartelling heeft ontwikkeld. Ze geeft ook een wandel/fietsroute die loopt van het museum Wierdenland in Ezinge naar naar de stad Groningen.

'Wanneer is het nou eens mogelijk om een

2010-08-30T05:50:00.000-07:00

waddenkraam op de Groninger markt te zetten. Wanneer gaan de noordelingen nou eens al dat lekkers eten?' Chefkok Dick Soek van restaurant het Schathuis (bij Verhildersum in Leens) vindt al jaren dat prachtige waddenproducten als grijze garnaal, diklipharder en, nu het seizoen daar is, Japanse oester ('hij heeft veel vlees en een mooie bite') hier in het Noorden verkrijgbaar moeten zijn (en niet alleen op de boerenmarkten van Utrecht en Amsterdam). Let wel: duurzaam gevangen. Of zelf geraapt, we mogen tien kilo meenemen; niet doen bij Lauwersoog trouwens daar is het water te vuil.

Recept Oester oosters: meng 150 ml. Japanse sojasaus met het sap van een limoen, een paar druppels tabasco, gembersiroop en fijngehakte verse koriander (p.p. zes oesters). Besprenkelen met de sojadressing, garneren met blaadjes koriander en flinterdunnen reepjes rode peper die in een paar uur in de azijn hebben gelegen om de hitte eruit te krijgen (recept Dick Soek bij monde van Zandstra en Hermus, d.d. 28 augustus, Dagblad van het Noorden, zie aldaar voor het artikel).

Gedichten in Tzum 50

2010-08-28T08:09:00.000-07:00

Vanmorgen plofte het jubileumnummer (50) van het literair tijdschrift Tzum op de mat. Daarin van mijn hand de gedichten 'Toen ik een waarachtige amazone ontmoette' en 'Inbraak', het laatste ter herinnering aan de door mij zeer bewonderde dichteres F. Harmsen van Beek (1927-2009).

Het luisterboek 'Ze schrijft met haar stem' (opmerking van A. Roland Holst over de gedichten van Fritzi Harmsen van Beek) verscheen afgelopen voorjaar, daarin audio opnamen gemaakt in en rond haar huis in Garnwerd op 13 juli 1989.

In het meinummer (2010) van De Gids (592) de 'Herinneringen aan Fritzi ten Harmsen van der Beek' van Remco Ekkers met wie zij de liefde voor poezen deelde.

Morieljes

2010-08-25T06:34:00.000-07:00

Morieljes

Je ziet ze overal staan, in tuinen, langs paden en bij bosschages, planten waarvan bloem of blad eetbaar zijn. Je bekijkt ze in de tuinen van de Piloersemaborg in Den Ham, die van de borg Verhildersum in Leens of die van groentenkweker Arthur Vermij ook in Leens. Arthur levert zijn groenten aan restaurant het Schathuis op Verhildersum.

Je repeteert exotische namen. Er is borage, het kruid met de diepe komkommersmaak en de hevig blauwe bloemen, er is Oost-Indische kers oftewel fleur de Capocine met de bekende fel geel-oranje-rode bloemen, er zijn de ouderwetse goudsbloemen die je altijd weer doen terugdenken aan de tuin van je oma, er is roomse kervel, verveine, wilde rucola, hysop en bonenkruid. Er zijn jonge groenten als doperwtjes en peultjes, muntsoorten als ananasmunt.

Bijzonder verfijnd van smaak zijn vers klaargemaakte morieljes (groeien overal, maar wel eerst koken, dan eten!). Samen met nieuwe aardappeltjes, olijfolie en een crème van doperwtjes bereiden chefkok Dick soek en sous-chef Jos Abee er een verrukkelijke voorjaarssalade van.

En wat te denken van een dessert waarin honing en versuikerde rozemarijn zijn verwerkt?

De goede vissers

2010-08-15T05:08:00.000-07:00

De Goede Vis krijgt subsidie van het ministerie (zie ook Trouw 15 juli jl.)

Goede vissers noemen ze zichzelf, hun visserijbedrijfje heet Goede Vis. Barbara Rodenberg en Jan Geertsema vissen op de TS31 op harder en zeebaars, ze rapen aan de kust kokkels en Japanse oesters. Gewoon met de hand. Ze moeten dus heel hard werken om aan een (marginaal) inkomen te komen. Het moeten dus wel idealisten zijn: vissers die vogels uit hun netten bevrijden en jonge vis in zee terug gooien.

Vis van de TS31 kunt u altijd op de menukaart van restaurant Schathoes Verhildersum aantreffen. Ze zijn er daar fier op!

De subsidie krijgen ze omdat ook het ministerie dat zich met de visserij bezighoudt gemerkt heeft dat zij op een vernieuwende manier bezig zijn vis te vangen. Vernieuwend wil tegenwoordig zeggen: duurzaam, kleinschalig en verantwoord: eigenlijk gewoon met de kop erbij.
De subsidie gaan ze gebruiken samen met andere vissers de afzet van al die goede vis te verbeteren. Zodat vraag en aanbod beter op elkaar aansluiten en Barbara haar schoonmoeder niet telkens hoeft te vragen ergens een kratje af te leveren. Het kan allemaal wel wat professioneler met de logistiek.

Meer restaurants moeten vis van de Goede Vis afnemen. Chefkok Dick Soek zegt het zo: Barbara en Jan zijn knokkers die het avontuur durven aangaan, ze durven hun nek uit te steken en vissen met de seizoenen mee. Waar het kan, beveel ik hun vis aan. Laatst nog bij restaurant Merkelbach op Frankendael in Amsterdam.

Nu is het seizoen geheel van de harder, de diklipharder, die kun je ook goed zelf klaarmaken. Leg maar eens een drijfnatte krant in de (elektrische) oven. Met de harder erin. Of drenk de harder in de olijfolie tot hij onder staat, met laurier, knoflook, een uitje, rozemarijn een minuutje of dertig op een temperatuur van 90 graden…daarna met een glas Cavi di Cavi (Piemonte) en de gordijnen dicht verorberen, rustig aan, niet schrokken...

Mist

2010-08-14T06:41:00.000-07:00

Voor een schaapherder hoog in de bergen bestaat er niets ergers dan mist. Een dikke koude natte ondoordringbare deken ontneemt je daarboven al het zicht.

De mist is een grote wolk die tegen de helling aanligt.

Je hebt dunne en dikke mist. Soms kun je nog wel wat zien en weet je waar je bent. Er is ook mist die zo dik is dat je niet meer dan vijf meter zicht hebt. Dat is heel vervelende mist want dan weet je al snel niet meer waar je zit.

Ik heb wel eens uren lopen dwalen. Alles ziet er hetzelfde uit. Je probeert niet in paniek te raken maar dat is niet gemakkelijk. De schapen hebben wel bellen maar mist vertekent het geluid. Soms lijkt het of ze heel dicht in de buurt zijn. Ook kan een echo vertekenend werken, je denkt dat de kudde links zit maar eigenlijk zit die rechts.

Een deel van onze zomerweiden zijn op een groot plateau. Na jaren denk je dat je dat kent als je broekzak. Nou vergeet het maar. Er zijn mensen die van de weg af raken en uren om de berghut heen draaien zonder die te vinden. Als het donker wordt blijven ze buiten slapen, met een beetje geluk in een slaapzak. De volgende ochtend als de mist eenmaal is opgetrokken blijken ze maar vijftig meter van de hut vandaan te hebben gebivakkeerd

Lammertijd

2010-08-13T05:53:00.000-07:00

Bijna al onze schapen lammeren zelfstandig. Je hoeft je er niet mee te bemoeien. Als je in de lammertijd ‘s ochtends bij de kudde komt, zijn er her en der moeders die zich met hun piepkleine kroost bezig houden, ze likken ze schoon en duwen ze op hun pootjes.
Je moet altijd even kijken of het lammetje zelfstandig drinkt en de moeder dit gemakkelijk toelaat, de spenen mogen niet verstopt zitten. De navelstreng moet je netjes doorsnijden en desinfecteren.

Af en toe gaat het lammeren niet vanzelf. Als het te lang duurt, moet je het schaap helpen.
Soms is het lammetje te groot, dan kun je het voorzichtig aan de voorpoten naar buiten trekken.
Soms zijn het twee lammetjes die om elkaar heen gedraaid zitten. Dat is lastig, je moet ze allebei zo in de baarmoeder leggen dat je ze er een voor een uit kunt trekken.
Dat lukt niet altijd. Als het te lang duurt kan het lammetje stikken of blijvend letsel overhouden.

Schapen kunnen hun lammetje verdedigen als leeuwinnen, dan snuiven en stampen ze naar de hond die er dan met de staart tussen de benen vandoor gaat.
De hond kun je maar beter niet meenemen.

Eén ziel voor één kudde schapen

2010-08-13T05:30:00.000-07:00

Een kudde is als een ballon maar dan losser, als een molecuul met atomen die elkaar aantrekken.
Een kudde schapen heeft een collectieve ziel.
Wanneer een schaap verderop een lekker groen stukje gras ziet, gaat ze eropaf, als het even kan blatend en rennend van blijdschap. De rest van de kudde krijgt dan iets gehaasts over zich alsof ze bang zijn iets te missen. Dus dan is het: daar moeten we ook heen en liefst een beetje snel. Iedereen stopt met waar hij op dat moment mee bezig is en iedereen rent achter dat ene schaap aan. Dat heeft ondertussen dat lekkere groene stukje gras allang op.
Een kudde heeft een kop en een staart. Als herder probeer je, zonder de kudde bij het eten te storen, de staart in de buurt van de kop te houden. ’In de buurt’ is relatief.
Mocht de kop er vandoor gaan, dan laat de herder de staart volgen. Of keert de kop met hulp van de hond. De kop wordt hierdoor logischerwijs de staart.

2010-08-09T06:19:00.001-07:00

Mos en gladde paadjes

Gedichten

Voor Leo

Inhoud

De textuur van ritme en klank

Sneeuw die tot juli blijft liggen [i-iv]
Zo’n straat vouwt zich om het lichaam
De hang is een wolf
Transparant
Een soort hoogtevrees beving mij [i-v]
Bericht van het slagveld
Om zware dagen te dragen
Bij het schilderen van wenkbrauwen
Tot het ons aanwaait

Until the way began to descend on the west side

Het bos boven Roncesvalles
Kwam er geen einde aan het maken van veel boeken
Taal en nog eens taal
Opname van die tuin bij Villa de Mararife
Stilteoefening
Diamanten onder schoenzolen
Mandorla
Camelia
Passage
Aankomst
Bestemming
Finis terra

Een kind is kwijt

Geen spaak
Zomer in het veld
Het eiland van een woest konijn
Koe
Alle liefde is snijwerk
Tot zover
Nu ken je haar

In de wildernis

Alleen geen rood
Gesneden liefde
Fawaki dushi?

Did I see you before? [1-2]

Aantekeningen

De textuur van ritme en klank

Sneeuw die tot juli blijft liggen

1

Ze voelden zich onrustig, ze moesten iets
maken, nee, iets werd wakker en werkte
zich als een steen in de aarde naar boven.

Ze dachten dat ze het niet zouden kunnen,
waren bang, begonnen voor tien te praten,
zodat het een drukte werd van ideeën daar.

In hun ogen smeulde iets. Ze zochten
een plek van belang, een ruimte zonder apparaat
dat regels stelt, een eiland tussen zijn

en niet-zijn dat toch door zijn wortels aan de rivierbodem
werd vastgehouden, luchtig, gewichtig.
Ze zochten als kinderen naar wenkende woorden.

Het was herfst en ze hadden de trek in de kop.

2

Wij zochten verlaten stadsboerderijen en bouwvallige
steenfabrieken, droomden van schapen met lammeren
op grazige berghellingen langs wild stromende beken,

droomden van levende projecten, werken
van vrij denken om zonder schaamte te laten zien
aan wie ook, God, ouders, een dode dichter.

Wij zochten naar een woord voor verlangen in de taal
van schapen, vroegen ons af hoe je van het een
naar het ander komt, hoe je iets verbindt

met iets anders en wat daartussen gebeurt.
Wij hadden daar veel woorden voor over
om weer los te laten zonder verloren te raken.

Wij hoopten dat het ons zou weten te vinden.

3

Wij schreven motorblok, carburateur
en hoe haal je hem door de keuring heen,
gingen lassen, autogeen, elektrisch,

vlamboog trekken. Wij verbogen geloof, hoop,
liefde in het Russisch – hoe onregelmatig is liefde –
bestudeerden Kants praktisch vernuft.

Wij vonden houtkachels, open vuren en daken
met gaten van sterrennacht, in onze onbetreden
tuinen woekerde het van wilde honingbloemen

en speerdistels. Wij ploegden, spitten en wiedden de winter
door, oogstten broedplaatsen van ongebreidelde drang.
Aan onze vingers hingen beugelflesjes Grolsch.

Wij geloofden aan sneeuw die tot juli blijft liggen.

4

Sommigen voelden dat iets hen bereikte, als een kind
dat leert zwemmen de kant van het zwembad loslaat

– in hun ogen las je wonderlijke moeite.
Van anderen las je het zoeken in hun ouderloze
ogen zag je het glanzen verloren gaan,
aan hun handen voelde je het trillen beginnen.

Mijn kind schreef: ik vertrek in de lente, ik ga zonder
haast, om een weg af te leggen die verplicht is geworden,
langs scheve platanen met cipressen erachter, blauwe

bergen in de verte en altijd veel schapen te hoeden.
Ik sjor een plunjezak op de rug van mijn zwarte paardje,
streel manen uit zijn verwarde gezicht, fluister: kom.

Vanavond strelen mijn handen de hemel in kleur.

Zo’n straat vouwt zich om het lichaam

Zoals ze daar reden, kruispunten overstaken,
bruggen namen, een kade en het diep, ontzaglijk
het niet-weten, het opnieuw vertellen.

De korte straat was als een schone loopgraaf,
veldesdoorns erlangs, tuintjes voor
en achter, boven open naar vuile wolken

met opgewekt rumoer van spreeuwenvluchten.
Kijk, hier is zesendertig, daar de bloedbank
van het Rode Kruis, daar buurtcafé de Prof.

Zoals ze de roodgestreepte plastic tassen,
het kistje met het gebroken deksel vastpakten,
zoals ze ophielden elkaar vast te houden.

Een moeder streelt een vechtpet, wilde dreads
eronderuit. Ze denkt: het gezicht van de liefde
heeft een losse glimlach, ooit vond jij mij.

Of: ach jij, ik wil je blik doorstaan, je gebaar,
je dromen raden, onder het plaveisel
het strand en het houdt nooit op, nooit.

Of: hoe een kind haar zonneoortjes sluit,
haar geloken maanoogjes wijdopen spert,
haar handjes dichtknijpt en weer uitvouwt.

Zoals ze de auto dubbel parkeerden.
Een moeder lacht tot haar geheugen openbarst,
rozen langs de smalle straten van haar

Lichaam, onder haar nagels een zandwoestijn,
stof in haar ogen, radeloos haar muziek:
stoeptegel, putdeksel, baksteen, knoest.

Een dochter haalt een kaassoufflé en een patatje
bij de snackbar op de hoek, bij de tabakorie van Slik
haar zware shag, doet lichtgroeten, schrijft woorden

als ernstige dingen. Zij weet wat ze wil: ladder,
bezem, verlengsnoer, de kachel aan het praten,
schroeven in en aan, lampenkap, vensterbank.

Zoals ze zo’n straat vol schept, opnieuw schrijft,
zich aan de beurt laat komen, zo’n straat vouwt
zich spinnend om het lichaam van een meisje heen.

De hang is een wolf

Wat is dat toch, die hang naar iets waarin
je niet gelooft, het iets is nagenoeg
herinnering: een kamer met een bed

en jou erin, het zieke kind en mij
ernaast, om ons heen woorden,
je tilt ze in het bed en weer eruit,

telt een, amandeldochter, twee,
woestijnroos van de pijn, drie, wankel
mensje, vier, ongehoorde combinatie

tot geluk, deken gele sterren, zeg je,
ik voel me blauwe ranken zieke
keel blote rug blauwe.

Of is het hoop: een ding met mij erbij,
het is twee en dat ik dan niets hoefde
zeggen, het is hier en daar, een plek

en nog een plek, het is als en straks
twee bloemen op de tafel, twee appels van
mijn oog, ogentroost, het is de ziel

die uit mijn lichaam valt en jij duwt hem
weer terug, je warme hand een kom.
Of dromen: het is het glazen koetje dat zo

klagelijk loeit, het grage meisje met
een vingerhoedje fris groen gras, de kat
met de oranje vacht, het zijn de vader-

en de moederwoorden en het bruine
vlekje op je wang (ik trek je omtrek
op papier). Ik roep, je komt en klimt

mijn lichaam binnen. De hang is een wolf
(je huilde als een wolf die zijn jongen
verliest), is wortelstok van menselijk

verlangen, is een tang naar je strot.
De waarheid heeft een brede rug, brandt
wat het diepste in ons is, brandt woorden

om herinnering, om hoop, om dromen,
niet om ervoor, erna, ernaast.

Transparant

Zij wilden gene zijde veroveren, die vrouwen
wilden bij hun dode mannen blijven
(wat waren ze klein die koningen van Aragon

in hun door tijm en wilde abrikozen
omringde tomben). Ze traden met hun bruidsschat
in, schortten hun rokken met riemen op,

stortten hun warme tranen op minuscule
sarcofagen, graveerden hun zielen in steen,
ontdeden ze van talige misverstanden.

Rouw droop van hun tongen. Hun intuïtie groeide,
hun wereld werd blauw, scheen door de eeuwen heen,
bescheen mij. Ik betastte de steen blindelings,

luisterde met een ander oor, vroeg mij af
hoe het afwezige zich zou laten kennen.
Ik viel uit de taal, hoorde in de textuur

van ritme en klank de geboorte van de wereld
door de ogen van het verloren kind
(ruggelings lag het op het strand in het lawaai

van brekende golven gevangen). Ik pakte het op,
het klemde zich vast als een huilende koning
aan de honingborst van zijn koningin, bang

te worden opgegeten door haar gene zijde.
Er waren hier geen vader, geen moeder meer,
alleen de feiten van het leven.

Zo werd het afwezige tastbaar, zo ging
ik hunkeren naar wolk, zon, naar natuur
die partij voor je kiest, waar elke

onrust is weggenomen, waar je bekent:
daarvoor ben ik geboren, daarvoor leef ik,
daarvoor moet ik sterven, en ik sterf daarvoor.

Een soort hoogtevrees beving mij*

1

Ze hebben geen verleden, geen
toekomst, als je komt word je
ontvangen, je gaat en ze laten

je gaan. Er zijn geen richtlijnen,
geen precedenten. De vraag is
hoe je ze levend houdt (ook woorden

praten graag), hoe je uitslaande
brand voorkomt, opgejaagde schapen
met modder aan hun poten, mis

verstanden. Hoe je bewegende,
ademende systemen maakt
die toch nog heten.

* Naast Richard Serra’s gebogen stalen platen.

2

Je doet wat, in de s-vormige bocht
voel je ruimte trekken, je beweegt
verder langs de afgrond, langs de ellips

van staal buig je mee, op zoek naar torsie
en draaimoment. Je betast, zoekt
van binnen naar buiten, denkt: in het gras

klinkt geritsel, je buigt voorover,
glimlacht, ergens heeft iemand ons uitgevonden,
ons warm gehouden, ons

te eten gegeven, ooit hield iemand
van ons. Om de ruimte weet je stalen
huid, het buitenste.

3

Je kijkt in jezelf, je lichaam
is een soort belofte, stellig,
je bewaart er dingen in

die verborgen zijn, pijn
doen, die glanzen als vuurvliegjes
of een elektrische ontlading,

om erbij te komen moet
de ziel zich door het lichaam snijden,
in en uit de kleren gaan.

4

Er waren pestepidemieën
en misoogsten, er waren overstromingen
en honderden skeletten van monniken,

er waren talloze vrouwen die blootsvoets
door stofwolken liepen (onder hun kleren
plakt zweet), er waren toespraken en het getuigen

kende geen einde. Denk nu niet
dat wij op de hoogte zijn
van deze plaatsen, deze tijden,

wij zijn zwervers, hebben schoenen
van vagebonden, nachtvlinders in ons hoofd,
wij zijn altijd in beweging en toch

precies waar we moeten (checken de beamer,
zorgen voor schone karaffen met helder
water, halen lege asbakken weg).

5

Er was de geur van vochtige aarde,
dreigend water, roestend staal,

rottend vlees, er was het aanraken,
het beamen, het bemoeien,
er was het zoeken naar stilte en

het altijd stipt op tijd iets dicht
of uit doen (knoopjes, jurken).

Bericht van het slagveld

Je kunt er niet rechtstreeks in kijken, het is te fel:
zon, dood, tijd, wat is tijd in dat licht?

Ik zag mijn moeder, mijn vader, mijn broer,
ik zag mijn man,
in de flits van de beving keken we uit op aarde,
we klommen uit het raam,
groeven onszelf een weg naar boven.

Ik sloeg mijn moeder,
schold op mijn vader,
kende mijn broer niet
noch mijn man.

Het is nu het vierde jaar dat ze lachend het kamp binnen liepen,
het vierde jaar dat de rozen zo bloeiden,
ik verrader werd van hun hoop.

Nog hoor ik hun hese stemmen in mijn oor
dat we elkaar spoedig zouden zien,
voel ik hun bevende handen op mijn schouder,
proef ik hun hoop in mijn mond.

Ik was de vertaler,
ik werd vertaler in het gezicht van de moordenaar
van mijn geliefden,
ik graaide het pistool niet uit zijn holster,
schreeuwde niet dat hij hen moest laten blijven,
ik vertaalde, schoof zijn woorden in hun mond,
opdat ze verstomden.

Waarom zijn we zo gehoorzaam,
waarom zijn we in Gods naam zo gehoorzaam, man
(schreeuw waarom we zo gehoorzaam zijn).

Vergeef jezelf, lispelen stemmen van vaders
in mijn oor, kwel jezelf niet, hou op,
geluk is genade, daar kun je nu eenmaal niets aan doen,
alleen in de marge kunnen we krassen maken,
de schuld in een vreemde taal schrijven,
de liefde, de dood,
de taal van voor de zondeval.

Om zware dagen te dragen

Laten we op zulke dagen
niet vragen of het wel een beetje weer was,
niet ritselen met de ochtendkrant,
smakken tijdens het eten
met volle mond spreken,
(liever ook geen ellebogen op de tafelrand).

Wat gebeurt er eigenlijk met zo’n dag,
je kletst erover,
schreeuwt ertegen,
schopt ertegenaan
– kortom je doet maar raak –
alles valt in duizend scherven op de grond.

Toch las ik onlangs in diezelfde krant
dat gesprekken over het weer cement
en fundament der samenleving vormen,
eten de meest intieme handeling op een na is,
betekenissen echt in het symbool aanwezig zijn:
de vader in het gebloemde koffiekopje,
de moeder in het groene
(ze zijn dood en ze blijven nog wat, je drinkt uit ze, betast ze).

Voer rituele regels altijd correct uit, fluistert de sanskritist,
smelt scherven liever om, blaas liever taal van glas,
let op grammatica, let op de dag en hoe het hoort:
slaak liever kleine kreetjes bij het bedrijven van de liefde
en schreeuw verdriet bij het grote sterven.

Bij het schilderen van wenkbrauwen

Je duwt iets opzij, nog iets en daar
heb je het, een verhaal van trage taal
op een verfplank gestold, geen praatgraag landschap.

Of een beeld dat stof steelt tot er geen
excuus meer is voor de rest van ons dan die zusjes
wier zielen nu in verf zijn gehouwen

en die toch vlinders bleven op je trillende
schouder zonder kwijt te raken onder je blik.
Let op, bij de mond glanst en rimpelt de verfhuid

als water bij avond, daar zit kwetsbaarheid,
menging van goud en zilver. Nader nu
die opgebouwde vlekkencarrousel,

voel hoe het ademen, bewegen gaat,
voel het draaien, het rustig worden,

neem het waar: het vallen in het beeld,
het ontsnappen van dochters.

Tot het ons aanwaait

Slaat wind in papieren van oude dichter, hoek eerste perron,
weerspannig wit aura zoekt, roept, verlaat station, waait
Groningen aan. Wij kijken weg, laten het oude – kraag, jas,
daarbinnen rug, daaronder benen – verlegen om jongheid,

die dingen. Zweeft een pen, nee, stort een pen zich ter aarde,
trekt windvlaag zich beschaamd terug, worden stemmen stom
geslagen, vertrekken treinen niet. Laat een appelboom
zijn appels vallen, een beuk zijn gedachten, wordt jonge sla

snot. Laten alle dichters op aarde hun fijnschrijvers
uit hun dichtershanden vallen, slaan acht op de pen van deze ene.
Scheurt jongheid – scherp van oog, hard van taal en lach – stilte
kapot, verscheurt mij, wat is een oude dichter zonder zijn pen?

Er is veel geluk in ongeluk, neem een dichteres die dichten wil,
neem wind op een Gronings perron, neem een gevallen
dichterspen, afdruk van vingers, liefde en alle woorden
die nog geschreven moeten worden. Tekent hand een akker

op papier, opdat een woord –

Until the way began to descend on the west side

Het bos boven Roncesvalles

Je kunt er bijna niets meer over
bedenken, je herinnert je er dingen
die je niet hebt meegemaakt,

maar die je wel miste.
Reizigers: ze waren met duizenden,
ze lagen hoofd aan voet, huilden zich

’s nachts in slaap, herinnerden
zich liefde of wat was het dat zij
zich herinnerden, een geheim

of heimwee, wisten zich het zweet
van hun vermoeide schedels, wisten
hoe het hoorde, hier liefde, pak aan,

breek het niet. Al die zwervers
stonden om je heen en je zag
de herinnering, hun nooit

gewiste blikken nestelden heel
je lichaam. Al die zielen stapten
in duizend jaren, verdwaalden niet,

daalden dieper af in het bos,
daagden het bos uit tot twee keer
zo veel, schreven aanwijzingen voor

een meisje dat de natuur niet altijd
bij de hand heeft, schreven: kijk
en luister, hedendaags nestelen

is een lariks met tak waarop bij zomeravond
een ransuilenpaar, is een cd-speler
in de tuinkamer vol intiem vogelgeluid,

is een ruime open haard waarin
de nieuwste videobrand. Je zag
en hoorde, je kon er eigenlijk nooit

genoeg van weten, ook al was je ermee
geboren, ook al was je het onderweg
niet kwijtgeraakt.

Kwam er geen einde aan het maken
van veel boeken

Ik wilde van vormeloosheid het droge kleien,
het natte water noemen, oude woorden
aan je schrijven, dat alles naar mijn aard.

Ik zweefde door de lucht, oud landschap
ontrolde zich aan mijn buizerdogen, ik zocht
de klank in kelen van uit hout gesneden zangers,

troubadours uit een stuk, ik lag op mijn bed,
luisterde zielsveel naar jouw stem.

Dappere zinnen schoven behoedzaam langs leestekens
en voornaamwoorden las ik mijzelf van achter
naar voren, op de rug las ik onmogelijk mijn eindigheid

te bezweren, het schemeren terug te brengen.
Zat de zon weer boven de ranok, woeien woorden
weg, kerfde het tekort mijn ziel kapot.

Taal en nog eens taal

Hoe moet dat nu straks met mijn stoel en die van jou
als ik de tijd uit loop en struikel over die grijze haar,
die waar mijn ogen over al die maanden, uren, over je

hebt nog twee minuten en jij gewoon je boeltje en mij.
De tijd baart rozen, zeggen ze, verstekeling klimt
aan boord, container vol relieken, taal en nog eens

taal, een ansichtkaart, een brief, een boek, muziek

– mazurka van Chopin, die mis van Haydn, strakke Bach
op achterplaats in Calzadillo – ook veel verzameld daar:
eikels, kastanjes, allemaal bermspullen, een stoel
en nog een stoel, een stugge haar, gebarsten hand,
een donkerte, soldatendingen. Later sprak je tegen

me aan, de punten van mijn borsten schuurden
bontgekleurde vleugel aan de overkant,
waarin de kamer hangt, zachtjes schommelt, mij droomt.

Opname van de tuin bij Villar de Mararife

De zonnebloemen, de goudsbloemen, de Japanse kers,
de rozen, rood en roze, afrikanen tegen luis,
enorm die koolbladeren daar

de uien en de tomaten rijpe
perzikpruimen hangen aan de boom,
om de tuin ondoordringbare

braamstruiken, verder riet, maïsbosje op de achtergrond
kleine sloot waarnaast ik kniel, stokkend adem
door donkere kamer, helaas,

het geluid van water in het irrigatiekanaal
kon ik er niet meer op krijgen, ook niet jouw naam
die je toen maar bleef herhalen,

je lag op je buik te midden van weelde, gulzig groef
je gezicht in geurige aarde, gretig vergrepen
je handen zich, je zocht in de grond

je verlies en ik wist: dit is de topografie
van de angst, dit is de schuld.

Stilteoefening

Op het punt van gaan, blijven ze nog wat,
zitten nog wat,
hun ruggen treffen mij.

Ik kijk naar hun nesten van hout, hun altaar van barok,
hun maagd met de appel op de hand, het kind op de knie.

Ik denk: taal kruipt terug in verborgen lichamen,
in ravenzwarte kappen
steken grote vogels die rustig wachten
in een landschap door mijn oog getroffen.

Maar kijk hoe spieren gaan bewegen,
ruggen wankel gaan,
de appel springt uit de hand van de maagd,
het kind juicht er klapwiekend achteraan.

Ik denk: abstinentie van zintuigen.

Dan voeg ik woord bij woord, ik vraag:
hoe eet de mus zijn stukje brood,
hoe houdt mijn hand de beker vast,
hoe heet de plek waar meisjes willen spelen?

Ik roep: salve regina mater misericordiae,
hou mij vast, schaduw en as op mijn ziel,
het sterft hier van stilte, ik sterf hier van kou.

Dan duwt mijn blik iets opzij,
trekt het grote verhaal zich schielijk terug,
zie ik wat ik morgen rustig
blootleggen kan,
met niets ertussen maken kan.

Moedermaria, deur van de hemel!

Diamanten onder schoenzolen

Kathedralenflora, zegt José Maria,
mijn kind, pelgrims lopen anders:
nog voor de hoek hoor je het defilé

van hun weergaloze gang, het getik van honderd
eeuwen bourdons op gladde keien, ruik je
bitterzoet het zweet van hun queeste,

voel je de moed en pijn aan hun voeten
van vuur, de obstinate last op hun ruggen
(je ziet diamanten onder hun schoenzolen).

almaar verder trekken zij de weg,
leggen grillige plooien in de rode rok
van de Spaanse aarde, leggen hun steen

bij het Cruz de Ferro, dragen stenen
van Triacastela naar Castaneda.
Kathedralenflora, zegt José Maria,

erosie kleeft aan al die handen, een weg
maakt stof, maak stof nu met jouw stap
jouw mond – maar eet eerst mijn knoflooksoep.

Mandorla

Als jonge honden op hun eerste reukspoor
bewegen mijn vingertoppen, rusteloos, op zoek.

Dit is de nacht der nachten onder een roerloze
sterrenweg, onbeschrijflijk dit verfomfaaide
liggen in de lange schaduw van die ruisende stemmen:
het niet te keren weten van uitverkorenen.

Ik probeer mijn schaduw als een dier dat hersenen krijgt
steek mijn neus erin, snuif de rode spoorbloem op.

Dan kruipt kalmte in mijn bloed, warmte in mijn hand,
vochtige woorden sijpelen door mijn keel,
schudden zich uit tot een slingerende volzin.

Ik klamp mij als een verse pleister aan het uitzicht
vast: bladstil lichaam in hel zomerochtendlicht
dat zich niet afschudden laat.

Camelia (In memoriam Federico Garcia Lorca)

Passage

Je loopt erdoor, door die dorpjes,
je slaat een hoek om, nog een en je
bent er weer uit, niemand gezien.

Lucht is een neergelaten zetstuk
dat natrilt, hoogvlakte een ruimte
zonder randen, zonder vogel erin.

Verlangen bijeenrapen is het lichaam
van de aarde lostrekken en geen dier
dat het ziet (sta je grondig te voelen

hoe je duizend jaar zweet draagt, pijn
draagt, angst praat, passage wordt).
Landschap is camino de tierra,

is geen boom te bekennen, is los
voor je ogen het blauw zien bewegen.
Steenstruikelend breekt je rug

middendoor, zout water houdt niet op
over je gezicht te stromen. Wat zette
het in werking? De geur hier van brem,

liguster, laurier, van daar tijm, rozemarijn,
het razen van vrachtwagens op de snelweg
hiernaast, de zin dat je het niet naar

je hoofd moet laten slaan? Alles neem je
(sta je zelf te beslissen of je de pijlen
volgt die de veertigduizend door

een heel land heen leiden), noem je drager
van in hout, in rots, in asfalt geslagen
verlangen naar die stenen bloem, genoemd

camelia, naar die stenen stad grijs
weerkaatst in een sterrennacht vol schaduwen,
dromen en een fijne motregen.

Aankomst

Wij deelden samen de narigheid,
het ongeluk, de uitputting, achtervolgden
elkaar tot ver voorbij schaduwen van bomen

en kathedralen, struikelden in stenen
armen, braken. Wij lagen in het uit rotsen
gehouwen bruidsbed, werkten onszelf in

stenen lichamen, kusten elkaar van binnen
zacht, genazen. Hijgend lesten wij
onze dorst aan elkaar, likten

gulzig lauwe lichaamsadem
voerden elkaar alle liefde onderweg
verzameld – als spreeuwen hun kinderen

doen: wild, doeltreffend, teder.
Gewikkeld in het lichtste linnen
bedolven onder de geur van zweet

en wierook voltrokken wij de zuiverende
rite naar een schoon hart, aten
witte truffels uit het lichaam

van de aarde, brooddronken. Onze
vermoeide lichamen herinnerden zich
alles, onze monden lispelden vierkant

namen, John, Jane. Wij deelden samen
het geluk, het dansen, het zingen, traag
schoven wij langs elkaar heen

en weer, evenwijdig aan elkaar
bestonden wij tussen het geroezemoes
van woorden in. Je gaf een dochter

mijn naam, en we wisten het niet
van elkaar. Pak vast, laat niet los,
draai niet om, ik maak je goed.

Bestemming

Zijn eiland was groener, op mijn borst
lag nog een oude steen. Diep keken
wij de geschiedenis in, regelrecht

in gezichten van dochters die ’s nachts
in wezen en onechte kinderen waren
veranderd, in tronies van gevallen

moeders, vrouwen met fancy namen,
hemelsblauwe jurken, verblijf onbekend.
Wij konden er met onze vingers nog bij,

zagen uitgestrekte tafels gedekt
met houten bordjes en handjes van kinderen
die ook niet van hun moeder waren

en ook gewilde baby’s kunnen
wezen worden. O taal, o liefde
nachtschade, blindeling, alle monden

zijn kringspieren, in de kathedraal
van ons geheugen was het winter
geworden. Wij struikelden op kapotte

voeten langs landschappen, kerkportalen,
weeshuizen, zochten naar bomen
die wezen en onechte kinderen

adopteren, verlosten een dochter.
Wij deelden samen de geschiedenis,
de herinnering, de woorden, hees

bleven onze stemmen sprakeloos
onze lichamen lispelden namen:
wilgenkind, blonde, blonde.

Finis terra

Zee,
altijd als ik aankom
staat zij op,
verwaait haar stem in mijn zoekende mond,
doet mijn lichaam iets,
wil mijn arm iets anders doen,

alsof een hartstochtelijk beminde te wachten ligt,
zo schiet de groet omhoog,
het gebaar van een meisje
verdronken in het lichaam van de vrouw
die niet beseft hoe oud ze is.

Zee,
altijd als ik aankom
staat zij op,
mijn blik laat haar met uitputting volstromen,
mijn lichaam doet iets,
mijn arm wil iets anders doen,

alsof een klein, scheel meisje nog altijd in het koren zit,
een bos klaprozen de lucht in steekt,
zo schiet de groet omhoog,
het gebaar van een kind
dat niet beseft dat het verloren is.

Mijn blik tekent omtrek, kerft grens, tuurt ernaast,

dan nodigt de slordige vlucht van de aalscholver
mij uit, stuurt mij naar het blauw
dat altijd hoger is,

dan staat een verlaten zee recht,
schraapt zoute ademklank mijn keel,
trek ik mijn drooggevallen schoenen uit.

Een kind is kwijt

Geen spaak

Dat we ooit konden weten hoe het echt was, vroeger
toen we nog kinderen waren en achter op de fiets
bij onze vader zaten, benen uitgespreid in veiligheid
van rafelige tassen, geen spaak die ons wat deed.

Dat we ooit in onze herinnering opnieuw geboren
werden, met onze handen stevig aan zijn ruige stof
de geur van koppelriem en leger snuivend, midden
in geborgenheid aanwezig waren.

Of voorop in het met rode stof beklede stoeltje zaten,
steentjes tuurden in de groeven van zijn band, een muur
van vader onze achterkant. O, dat hij dan: hé voorzichtig,
val niet op – wat was het woord? – je smoeltje.

Zomer in het veld

Landschap ingeklemd in kartelrand
waarbinnen het kind: scheeftrekkend
mondje niets ziende
oogjes, in twee handjes de bloemen

van het veld, gegrift in ouderwets
verband, angst stroomt, nee schuimt
langs de rafels, ruik je wel? Je schokschouderde
je reuzenverdrietje als

een takje regenwater, snapte toen
niet en nog eeuwig nooit dat toen ze
zeiden dat zij aan andere kant en jij…
Waar dan, gilde je, zie jullie nergens.

De geur van die zomer staat er niet
op, wel je haartjes, halo van blond,
helaas ook je schele heksenoogje.
Zij niet, gelukkig maar:

haar geur van zwart en rood
die zich over je boog,
chocolade schonk,
verboden was.

Het eiland van een woest konijn

Op dat warme uur van de dag
stroomt over mama’s pers een plas,
een meer, nee, een zee van zonlicht,

ik ga liggen op mijn zij, leg
mijn gloeiende wang aan de zee
en verlang vurig te verdrinken,

aan te spoelen op mijn eiland,
daar mijn bivak op te slaan,
gulzige warme rotsen

te verslaan, indringers in de val
te laten lopen, belagers eraf
te schieten, hun bloed te drinken,

gulzig hun warmte te drinken, water
stroomt langs mijn vetlaag,
al mijn veelkleurige helpers

wonen in mama’s zonnige pers:
ratelslang, steenslinger, woest konijn.

Koe

Argeloos biedt ze zich aan, alleen haar rug en ene oor
passen net niet in het beeldvlak, maar voor de rest
is ze vlakbij, haar roze borsten ook. Haar neus is

vochtig en heel roze, ik weet het wel, het gaat ook over
verf, over huid en over dat stuk lila in de linkerbovenhoek.
In haar mond groeit roze tong. Ze buigt zich naar mij

over, groei ik, denk: ze gaat mij likken, ze gaat mij eerst
besnuffelen, dan likken, laat lila stiekem naar zich
kijken. Werk mij op mijn rug, sluit mijn ogen

richt mijn meisjesborsten. Wat is obsceen, wat zinnelijk?
Alleen het afgesneden koeienoor vangt onze kleine
kreetjes op. Weet ik, wat kijkt ze, kijkt ze blindelings.

Alle liefde is snijwerk

Als we het dan toch moeten
zeggen – je bent m’n moeder niet,
zonder mijn woord besta je niet –

dat ik traag in jou omwentelde
glinsterende sterrenwegen langs
slenterend tot ik vaster

kwam te liggen aan jouw gladde
rode wanden en jij wat groei
je toch fluisterde en ik

woordgesneden moederding
en mama. Aan het eind lag
ik uitgeput aan je schouder,

omringd door al de jouwen, jullie
handen streelden mijn handen,
jullie monden zeiden: wat heb je

toch een zacht haar en dat
je nu niet langer kunt blijven.
Bodem schuurt bodem en alle liefde

is snijwerk. Ik sneed de woorden los
van mijn tong, ik doopte ze
in Hera’s melkwitte wegen,

ik lokte, nee schopte ze in orde.

Tot zover

Je kunt het niet verder bevragen, het zijn die rood
en groen gebloemde lichamen vol sussende woorden,
het zijn die vrouwen in hun keukens vol warm brood.

Ze hebben dikke bovenarmen,
kuiltjes in hun ellebogen,
harde, rode handen,

snoep en grote borsten voor het moegespeelde kind.
Hoeken zijn het waar je uit kunt rusten.
Om hen heen hangen mos en gladde paadjes

en de geur van zwartebessenstruiken.
Onder hun voeten kraakt oud hout.
Hoedsters zijn het van intense pijn, eigenlijk liefde,

waar de ziel in nood naartoe reist,
opdat de hang niet over je ogen groeit
en het grote troosten kan beginnen.

Nu ken je haar

Een oude moeder, een oude dochter traag
spreken de buiken, borsten wijzen de aarde
aan, hoe vaak raapten ze elkaar

op van de straat, lepelden elkaars
namen behoedzaam naar donkere vochtige ruimtes,
naar binnen? Nu is ze dood. Je tong

tast langs je lippen, je slikt het zout,
slurpt water, woede, je mond zuigt bitterzoet
snuffelt je neus langs haar geur,

luistert je oor aan haar lawaai, kruisigt
je blik haar lichaam stuk. Nu ken je haar.

Nu gaat ze nooit meer over.

In de wildernis

Alleen geen rood

Het is rustig hier op dit eiland,
op deze open plek in het bos
is het licht.
Hier hebben we de tijd, weet je,
daarom lopen we langzaam, verzamelen
traagheid, opspattend water en van kleur
alleen geen rood.

Daar waar wij ophouden staat bosgeluid,
honden blaffen honden,
brulapen zingen.
Klonk daar niet een schot?
In de stilte die volgt knippen stemmen ons open,
wachten we, zwijgen,
liggen in onze hangmat de ochtend tegemoet.

Maar eilanden en open plekken brengen hoofden
op hol en dat je niet meer terugkomt,
ik kan het begrijpen.
Verf bladdert van de woning,
de moestuin is overwoekerd geraakt.

We wieden het onkruid,
leggen bladgoud op.

Gesneden liefde

Pas op nu jij, buk voor de lage poort
van palmblad, wees niet bang,
watergeesten bukken niet,
in het dorp is het veilig,
water kun je hier goed drinken.

Lig stil nu jij en luister,
gaan wij over liefde spreken,
over houtsnijwerk en
je hangmat die haast onmerkbaar beweegt,
ik daal neer op je hoofd.

Dit is de weg, dat zijn de kusjes,
doe je ogen dicht, laat mijn
vingertoppen als vogelveertjes hun werk doen.
Nog is de steiger veilig,
de boot stevig gemeerd.

Je ligt in je tent, je klamboe een huis.
Als je mijn vrouw was,
ik zou je niet laten gaan,
ook niet tot aan de punt van het eiland,
ook niet tot aan het einde van mijn tong.

Fawaka dushi?

Kropen onze zielen ook vandaag
weer waar ze niet gaan kunnen,
vroegen om grootscheepse rituele

reiniging, om spirituele ouders
en vele andere, liefst glanzende
engelbewaarders. Zij hullen zich

graag in de parafernalia van
het heilige, weet u, in glimmend gelakte
laarzen, gouddoorregen lurex

en glinsterende paillettenvesten, in talen
waaruit diamanten tranen
druppen en zondoorstoven woordstof

verleiding zucht, genot baart, in boodschappen
doen op de Grote Markt, heupwiegend,
smekend om meer voedsel, zilt zeewater

en flappende vissenstaarten. Hunkerend
naar speciale schotels voor lekkerbekken.
Snakkend naar liefde kropen onze zielen

ook vandaag weer om het verhaal
en de herinnering, sloegen zich
het stof uit hun nieuwe kleren, kookten

zich genegenheid en verlossing uit
hun wildernis, sloegen acht op de zielen
van hun kinderen. Weerhielden zich.

Did I see you before?

1

Je voelt het hoort er niet te zijn, maar onmiskenbaar
aanwezig ben je in die vingerlengte bruingrijs
vocht, in dat pipet, in die glazen kannen vol
groei je, stroom je uit, zo vreemd,

zo volmaakt jijzelf en voel je het kwijt raken,
het zich verliezen in deinende plooien,
in natte holten en waterrijke gebieden
beginnen, onbeschrijflijk het langzame vallen
in een opgetogen streep lymfevocht:
water van gene zijde.

Hoeveel groter of kleiner is nu,
straks het radeloos zoeken tussen lakens
die kraken van hoop en dromen, in matrassen die veren
van nachtelijke ontladingen en verlangen naar eeuwig terugkeren,
naar die gefluisterde sporen
van kom, hier is mijn lichaam,
hier zijn mijn armen, mijn borsten,
hier zijn mijn lippen gouden om je heen?

2

In de schemerzone van de drift word je opnieuw
de jongen die aan de rand van het voetbalveld
vrijheid snoof uit louter gras, aan de kant
van het zwembad water door een vrije hand
liet stromen, een nat meisjeshoofd kuste dat onverwacht
opdook, terloops haar lippen aflikte.
De jongen die jongleerde met stembanden vol eeuwige woorden,
ze met een tong voorzichtig naar buiten schoof
het gouden water in,
die zei: zo wil ik leven.

Je doet maar, drijft maar mee als een gevelde boom
die niet graag ligt en toch sneller stroomafwaarts
onwillig doet alsof, zich achteloos wentelt,
keert, alleen waar verbanden vrijblijvend zijn
radeloos leegstroomt.

Dit is de nacht, dit het lot,
dit is een cel met een kern die zich deelt,
een losgeraakt lichaam dat wegdrijft.

Een hand liet de mijne los,
ik raakte kwijt.

Aantekeningen

Een aantal van deze gedichten verscheen eerder in Poëziekrant, Liter,
Noachs Kat en Opspraak. ‘Transparant’ is op verzoek van Remco Ekkers geschreven
voor de bundel Hier lonkt een spiegel, samengesteld door Ruben
van Gogh en Suzanne Meeuwissen in opdracht van het bureau interim!
(Den Haag, 2001). De tomben van de koningen van Aragon zijn te vinden
in het klooster van San Juan de la Peña. De laatste twee regels van het
gedicht zijn ontleend aan ‘Soneta v’ van de Spaanse dichter Garcilaso de
la Vega (1501-1536).

De reeks ‘Een soort hoogtevrees beving mij’ werd geschreven naar aanleiding
van Torqued Ellipses en Snake van de beeldhouwer Richard Serra,
Guggenheim, Bilbao, 1999.

‘Koe’ is geschreven bij een schilderij van Karel Buskes, ‘Bij het schilderen
van wenkbrauwen’ eveneens (1999).

De reeks ‘Until the way began to descend on the west side’, is geschreven
naar aanleiding van de wandeling die ik in 1997 maakte naar Santiago
de Compostela. De titel is een citaat dat afkomstig is uit het reisverslag
van Domenico Laffi, a Journey to the West, The diary of a seventeenth Century
Pilgrim from Bologna to Santiago de Compostela (Leiden, 1997).

In ‘Kwam er geen einde aan het maken van veel boeken’ staat een –
vertaald – citaat uit een tekst van C.S. Lewis: “zat de zon weer boven de
ranok”.

‘Fawaka dushi?’: Hoe gaat het met je, lief meisje?

Hond en trein (4)

2010-07-11T06:03:00.001-07:00

Hond en ik zijgen neer onder en op een bank in de stiltecoupé van de trein richting Zwolle. Het is om half elf in de ochtend al aardig warm, maar toch ook nog lekker fris. Hond hijgt als een oude stoomlocomotief. Ik zit in de zon en dat is niet handig, aan de overkant van het gangpad is echter geen plek meer . Het is druk, maar iedereen houdt zijn gemak, overal verschijnen boeken en kranten. Ik aai Hond over haar kop, vertel haar dat er niks aan de hand is en denk meteen terug aan onze eerste keer in een stiltecoupé en het affairetje dat we meemaakten. Plotseling was het een krioelen van rolstoelen op het platformpje geweest.

We moesten erlangs zien te manoeuvreren om überhaupt de coupé te kunnen bereiken. Daar heerste een stiltecoupé onwaardige herrie, veroorzaakt door de eigenaren van de stoelen. De heisa duurde tot Utrecht, waar de leuke vrouw tegenover mij uitstapt. Ze moet naar een conferentie. Bij de deur draait ze zich om en dwars overal doorheen roept ze dat het hier een stiltecoupé is en of iedereen eigenlijk wel weet wat dat betekent.

De stilte die dan volgt is oorverdovend als de stilte die heerst in een schapenstal. De vrouw houdt er nog een heel betoog achteraan, maar dat hoor ik al niet meer. Hond en ik moeten onze volgende trein halen. Op het perron staan we te hijgen van bewondering. Zeker een docent, zegt een vriendin die ik het affairetje vertel.

In Zwolle moeten we overstappen op de trein richting Roosendaal. Perron 7b zegt het gele bord. Nog twee minuten. Bij perron 7b is echter in geen velden of wegen een trein te bekennen. Een jongen vraagt waar ik naar toe moet. Arnhem. Volgens mij moeten we dan op 5b zijn, zegt hij. We hebben nog twee minuten. Ik spurt de trap af en merk onderaan dat Hond nog op perron 7b staat. Ik roep en ze racet naar beneden. Rechts, roep ik en we rennen de trap alweer op. En ja, daar staat de trein. Ik loop het trapje van de dubbeldekker op en zie uit mijn ooghoek dat de jongen naar beneden verdwijnt. Jammer. Ik zoek zorgvuldig de plek die voor Hond het prettigst is, waar dus geen passagiers over haar staart gaan struikelen of erger, erop gaan staan. Het blijft maar rustig deze reis. Hond ligt, ik lees in de roman van Franca Treur. Knap zoals ze met al die vergelijkingen de zinnen mooi maakt (soms bijna net zo lang als bij Proust). Gevoel blaast ze erdoorheen, droge feiten en een afstandelijke blik, zodat er humor, ontroering en herkenbaarheid (ik kom uit een gereformeerd nest) ontstaat. Ik snap het helemaal. Bij Wijhe en Olst ben ik bij de Jongste Dag-passage. Ik grinnik. Daar had ik wel bij willen zijn. Heel anders dan vroeger. Toen reden we ook vaak in de trein langs Wijhe en Olst. Op weg naar de oma en de opa.

Toen het ging kraken in de structuren

2010-06-29T05:07:00.000-07:00

Wij openden die ochtend onze ogen, gaapten, wreven
zon tussen onze zorgvuldige woorden: dit is bij uitstek
de plaats waar onze verbeelding tot een vorm kan uitrijpen
zover we kijken maakt niets het landschap eenzaam
de verte is overal even ver
wij zijn de eersten

zo praatten ze en begonnen dat voorjaar met zoden en mest
begonnen dat voorjaar met vruchtbare vrouwen
waaruit roze kinderen stroomden, het spelen
met snorrebotjes, hellebaardjes, bikkels
hopsasa, speelman laten we dansen!
en het bloeide en zomerde in hooi, op vruchtbare kwelders
fragmenten van berk, de bast van de stam

na storm en hoog water de vangkuil vol vis
de platvis als zallem! uit het kleigat
in korven en karen gedaan, ha visserke vis!

ze slachtten het varken, de buren
prezen het vet en aten der vet van en namen een borrel
en nog, en lagen verzadigd de wolfsmaand door
fragmenten van wilg, de zijsporen schuin gesneden

ze verschoven de tijd voorzichtig naar het midden
tot alles goed lag, verschoven de klei in de dijken
(schapen met goudpoten trappen de zoden lichtjes aan)
en de kerkklok klepte onder het zadeldak
en de kinderen stroomden de school in
en de doden? ze vonden hun plek
fragmenten van els, zwarte, met zaagsporen

niettemin snoven ze drommel en het naderend eind
uit de dag dat het gras in de raai schoot
(de goudpotigen vraten het niet) en ze moesten
de haastige uren nog vullen, de kloppende beurzen
vergroeven het vruchtbare land naar het schrale zand
ontdekten de ware aard van de dingen:

in onze structuren begon een soort van scheuren
stenen begonnen de grond uit te schuiven
fragmenten van aardewerk, veldkeien, botten
de doden? ze schaamden zich ja kapot
fragmenten van eik, bewerkt, slijtsporen van touw

het werd hersteltijd, baggertijd, grondverzet
mors en vertroebeling maakten vormloos landschap
ontdane wierde, kaal meidoornverdriet
en wij in die eeuwige wind gekleefd

die nacht, wij snoven de aarde - wilden dicht
bij onze onrustige doden zijn - groeven ten slotte
het graf voor onszelf, wachtten
een ademloos wachten begon

Poëzie in het Paleis

2010-06-27T09:03:00.000-07:00

Vandaag, 27 juni, poëzie op de Open Culturele Zondag in dit cultuurpand aan de Bloemsingel in Groningen,

om 14.00 en 15.00 uur.

Met Coen Peppelenbos, Jan Glas en Jane Leusink

Wierde van Wierum

2010-05-26T10:34:00.000-07:00

Bij de verschijning van de gedichtenbundel Wierde van Wierum onder redactie van Remco Ekkers en Jane Leusink .

Wierum, bij velen bekend, heeft een grondige renovatie ondergaan. De wierde veranderde van een intieme sfeervolle plek gedurende vijf lange jaren in een desolaat landschap van slib en bagger. De begraafplaats is daar nu, als ware het een wedergeboorte, weer uit opgestaan.
De oplevering vindt 27 mei plaats op Wierum zelf en in de kerk van Dorkwerd alwaar kerkelijke (kerkvoogdij), dichterlijke (Jan Siebo Uffen, Jane Leusink, Aly Freije, Remco Ekkers) en provinciale (gedeputeerde, Landschapsbeheer, Groninger Landschap) bijdragen.
Coen Peppelenbos, uitgever van Uitgeverij kleine Uil, presenteert Wierde van Wierum en zal het eerste exemplaar aanbieden aan gedeputeerde Rudi Slager die ook het Voorwoord schreef.

De nieuwe, strakke verschijningsvorm van de wierde toont en voegt zich nu al moeiteloos in het weidse Groninger Reitdiepdal, het oudste cultuurlandschap van West-Europa.

Voor de bundel heeft een groot aantal dichters uit het gehele land een gedicht geschreven. Gerben Wynia, nalatenschapbeheerder van de overleden dichter C.O. Jellema, heeft toestemming gegeven voor plaatsing van diens gedicht 'Het waait er altijd'.

Hella Haasse, Heren van de thee

2010-05-12T05:13:00.000-07:00

Hella Haasse, Heren van de thee, 1992. Em. Querido’s Uitgeverij B.V. Amsterdam. 308 pgn’s.

Het boek kreeg in 1993 de Publieksprijs van het CPNB (Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek).

Het toneelstuk van Ger Thijs, regisseur, op 8 januari 2010. Thijs heeft het grote aantal personages dat Hella Haasse in het boek laat optreden, verminderd tot zeven. Maar let op: er zijn een aantal dubbelrollen.
Het stuk is genomineerd voor de AVRO Toneel Publieksprijs. De productie is door het theaterbureau Hummelinck Stuurman. Heren van de thee is het sluitstuk van van een theaterserie over het Indische verleden van Nederland.

De recensies (ik kom hierop aan het eind terug) hebben de volgende titels:

In Elsevier van 17 oktober 2009 (door Irene Start): Hollandse stijfkop (zij heeft het dan over het hoofdpersonage: Rudolf Kerkhoven, gespeeld door Cees Geel).

In het Nederlands Dagblad van 16 oktober (door Gerda van de Haar): Emotionele Heren van de thee. Zij schrijft: Emoties die in het boek nog juist onder de oppervlakte bleven – handelsmerk van Hella Haasse – laat Thijs volledig uitspelen op het toneel. Dat levert een avond goed theater op. Gerda van de Haar maakt overigens een opmerking over het, wat zij noemt, slordig taalgebruik.

In NRC Handelsblad van 12 oktober schrijft Elisabeth Heijkoop: ‘Heren van de thee’ soms wat grof in de mond’.

En in de Volkskrant van 14 oktober (door Karin Veraart): Onderhoudende parade van papieren figuren. Ze schrijft: De personages hebben emoties die je weliswaar kunt navertellen, maar nauwelijks kunt navoelen.

Over het boek van Hella Haasse wordt – gelukkig – niet gesproken. Ik hoop met deze lezing daarover wat meer te vertellen. Ik ga in op het leven van Hella Haasse, de waardering die zij gedurende dat lange leven heeft ondervonden (zij is nu negentig jaar), op het boek zelf natuurlijk en dan vooral door belangrijke of treffende passages voor te lezen en van tekst en uitleg te voorzien. Allereerst haar leven:

Biografisch: Hella S. (Serafia) Haasse
werd op 2 februari 1918 geboren te Batavia, het toenmalige Nederlands-Indië, haar moeder was pianiste (Katherina Diehm Winzenhöler) en haar vader Willem Hendrik Haasse, inspecteur van financiën bij het Gouvernement. Hella Haasse bracht haar hele jeugd door in Nederlands-Indië. Ze ging er naar de lagere school en het gymnasium. Alleen tussen 1924 en 1928 heeft zij enige tijd in Nederland doorgebracht doordat haar moeder moest kuren in Davos.

In 1938 gaat ze in Nederland Scandinavische Taal- en Letterkunde studeren (ze had veel belangstellen voor sagen en mythen, speciaal die van Noorwegen), maar houdt daar naar een jaar mee op. Zij vond - aan de vooravond van de tweede wereldoorlog – dezelfde belangstelling terug bij de Duitsers die de Germaanse heldensagen gebruikten als propaganda.

In 1940 meldt ze zich bij de Toneelschool en in 1943 doet ze eindexamen. In 1944 trouwt ze met Jan van Lelyveld, die ze in 1939 had leren kennen bij Propia Cures, waar ze korte tijd in de redactie zat. In 1945 verscheen haar eerste poëziebundel Stroomversnelling.

Vanaf 1944 schrijft ze full time. Eerst poëzie, toneel- en cabaretteksten, later vrijwel alleen proza.

In 1948 publiceert zij Oeroeg (‘Oeroeg was mijn vriend’). Ze won daarmee de novelle-prijsvraag die CPNB had uitgeschreven en dat dat jaar ook Boekenweekgeschenk werd.

Wie kent het niet, Oeroeg, het is afgelopen jaar gratis verspreid door alle bibliotheken in Nederland en de film (regie Hans Hylkema, 1993) werd op de televisie uitgezonden. Bovendien hadden wij het allemaal op onze schoolliteratuurlijsten staan.

Centraal in het boek staat de vriendschap tussen een Indonesische jongen en de zoon van een Nederlandse administrateur in het Nederlands-Indië van voor de Tweede Wereldoorlog. De jongens groeien geleidelijk aan uit elkaar en als de ik-figuur, de Nederlandse jongen, in Indië terugkomt na zijn studie in Delft, blijkt er een kloof te zijn ontstaan. Het zijn de jaren van de onafhankelijksstrijd van wat later, in 1949/1945 toen Soekarno de onafhankelijkheid uitriep, Indonesië zou worden. Oeroeg heeft voor zijn eigen volk gekozen en tegen de Nederlanders, dus ook tegen zijn vriend. Die vraagt zich geschokt af of hij voorgoed een vreemde zal zijn in het land van zijn geboorte.

Oeroeg beleefde 47 drukken en verscheen in 1953 bij uitgeverij Querido. Het is in elf talen vertaald.
Voor Hella Haasse betekende het schrijven een statement, zoals zijzelf zegt, ‘van genegenheid en heimwee ten aanzien van het land waar ik geboren ben.’

Tegelijkertijd wordt in Oeroeg al het thema zichtbaar dat Hella Haasse ook in Heren van de thee uitwerkt (en dat in veel, zo niet al haar werk zit): het vreemdeling zijn. In Oeroeg is dat de merkwaardige ervaring van de ik-figuur van het vreemdeling zijn in je geboorteland.

Lang is Hella Haasse vrijwel alleen bekend geweest als de schrijfster van Oeroeg. Een voorbeeld: al in 1949 schreef zij de historische roman Het woud der verwachting en pas in 1989 werd zij daarmee ook internationaal erkend. Het boek werd in vele talen vertaald.

Prijzen
1958: De Nationaal-Atlantische prijs voor De Ingewijden
1960: De Internationaal-Atlantische prijs voor dezelfde roman
1962: De Visser Neerlandia prijs voor het toneelstuk Een draad in het donker
1977: De Litterair Witte prijs voor Een gevaarlijke verhouding of Daal- en Bergse brieven
Oeuvreprijzen
1981: Constantijn Huygens prijs
1984: P.C. Hooftprijs
1985: Dr. J.P. van Praag prijs
2004: Prijs der Nederlandse Letteren

Heren van de thee werd in 1993 genomineerd voor de AKO Literatuurprijs en door de Raad voor de Kunst voorgedragen voor de Europese Literatuurprijs. In 1993 ontving Haasse de Publieksprijs voor de roman (het door het publiek meest gewaardeerde boek van 1992).

Heren van de thee
Heren van de thee speelt zich af in Nederland (voor een klein gedeelte) en in Nederlands-Indië. Het bestrijkt de periode 1848 – de geboorte van de hoofdpersoon Rudolf Kerkhoven – tot 1918, de laatste dag dat Rudolf doorbrengt op zijn theeplantage Gamboeng. Hij vertrekt die dag naar Bandoeng om daar het laatste stuk van zijn leven door te brengen.

Het boek is een roman, maar geen fictie, zegt Haasse in de Verantwoording bij het boek. Zij heeft vanaf 1986 archiefonderzoek gedaan om het boek te kunnen schrijven. Zij heeft zich verdiept in brieven en andere documenten die haar ter beschikking zijn gesteld door de Stichting Het Indisch thee- en familiearchief. Uit al dat materiaal heeft zij haar roman samengesteld.

Ze schrijft: ‘De stof is dus niet verzonnen, maar wel geselecteerd en gearrangeerd volgens de eisen die een romanaanpak stelt. Dat betekent dat ik tal van bijzonderheden die in een strikt historische benadering volledigheidshalve aan de orde zouden komen, moest laten liggen, en dat de nadruk valt op individuele lotgevallen en ontwikkelingen.’

Rudolf Kerkhoven is dus de hoofdpersoon. Hij heeft in Delft gestudeerd zoals de meeste zonen en dochters van planters deden. Ze moesten het een en ander van weg- en waterbouw afweten. Maar ook van de thee- en koffieteelt, zodat ook veel van deze toekomstige planters uit Wageningen afkomstig waren.
Rudolf heeft een ingewikkeld karakter, hij voelt zich gauw te kort gedaan, weet altijd alles beter, klaagt met grote regelmaat over het gebrek aan aandacht van zijn ouders en voelt zich achtergesteld bij zijn broer August die de plantage Ardjasari van zijn ouders mag voortzetten. Wij leren hem en zijn gedachten en dromen van binnenuit kennen. En het is inderdaad zo dat expliciete erkenning door zijn ouders uitblijft.

Gaandeweg de roman gaan we meer en meer twijfelen aan zijn gezichtspunten. Dat komt doordat Hella Haasse allerlei bestaande documenten dagboeken en brieven gebruikt en die letterlijk opneemt. Vooral na 1876 als Rudolf zijn vrouw Jenny leert kennen doet ze dat zodat we ook de gezichtspunten van de andere familieleden leren kennen. Bovendien geeft ze een beschrijving van foto’s, familieportretten vaak, en interpreteert ze deze op basis van wat ze ziet of meent te zien.

Het verhaal is opgebouwd in zes hoofdstukken en gaat over de koloniale situatie en de familiegeschiedenis van Rudolf van Kerkhoven, zijn gezin, zijn vrouw, kinderen en familie in de tweede helft van de negentiende eeuw tot aan 1918 als Rudolf naar Bandoeng vertrekt.

In het eerste hoofdstuk: Gamboeng, de eerste dag: 1 januari 1873, staat Rudolf aan de rand van een ravijn, het is zijn eerste werkdag, de grond is nog geheel onbewerkt. Overheersend is zijn gevoel voor de natuur.

Heel mooi geformuleerd wordt dat trouwens in de recensie die Kees Fens schreef bij de verschijning van het boek: ‘De roman begint met zijn aankomst en sluit af met zijn vertrek, vijfenveertig jaar later. Hij verhuist naar Bandoeng, definitief ontheemd. Nergens wordt de band tussen man en land expliciet verwoord; ik heb die zelden sterker beschreven gezien dan in het leven van Rudolf Kerkhoven, zoals dat bij Hella Haasse gestalte krijgt.’

Lezen p. 11
‘Hier!’ zei hij hardop. Zijn stem klonk ijl in de ontzaglijke ruimte […] enzovoorts

In dit eerste hoofdstuk ontvouwt zich in feite al de hele problematiek van de hoofdpersoon. Zijn gevecht met het klimaat, met zijn vader die bezwaren heeft tegen juist dit stuk land, zijn stijve optreden voor de bewoners van de kampoeng Gamboeng. En hij kan er eigenlijk niet tegen als een van zijn werknemers zelfstandig een beslissing neemt, ook al ziet hij het nut ervan.

Het laatste hoofdstuk is getiteld ‘Gamboeng, de laatste dag, 1 februari 1918.’
Het hoofdstuk eindigt zoals het begint, met het woord ‘Hier’. Het is de dag van het vertrek naar Bandoeng en hij praat met zijn dochter Bertha over waar hij begraven wil worden: ‘Ik wil niet in Bandoeng liggen’.
‘Alstublieft vader!’, zei Bertha afwerend.
Hij keek naar de grond voor zijn voeten.
‘Hier’, zei hij halfluid. ‘Hier.’

Tussen deze hoofdstukken speelt de geschiedenis zich af in vier tussenliggende hoofdstukken:
- Taferelen van voorbereiding 1869-1873, dat wil zeggen zijn studententijd tot aan zijn vertrek naar Indië
-
- De ontginning 1873-1876, het gaat dan over het stuk land dat hij kan pachten ten zuiden van Bandoeng, in de bergen van de Preanger, hoog gelegen op 1300 meter

- Het paar (dus Rudolf en Jenny) 1976-1879. Ze leren elkaar kennen in Batavia waar Rudolf zuster Cateau woont. Jenny komt uit een zeer groot rommelig gezin van elf kinderen. Haar vader die afstamt van een familie van leerlooiers, is summa cum laude afgestudeerd in Utrecht als meester in de rechten. Hij trok, na een voorbereidende cursus in Delft, naar Indië ‘omdat’ (citaat) in zijn vaderstad Zutphen geen toekomst scheen weggelegd voor begaafde jongelui.’ Via haar moeder is zij de achterkleindochter van de gouverneur-generaal Daendels die ook wel de IJzeren Maarschalk werd genoemd en die bekend stond om zijn nerveuze temperament.
Het Daendels bloed stroomt ook in Jenny, ze is zeer gevoelig voor de vervloeking die een oude vrouw, een nènèk, uitspreekt en ziet het in het oerwoud niet zitten. Net als Rudolf spreekt zij niet over haar innerlijke roerselen die wij wél te weten komen doordat Haasse allerlei dagboekfragmenten opneemt.

- Het gezin 1879-1907. Rudolf en Jenny krijgen zes kinderen, waarvan er een, een dochtertje, overlijdt, over blijven vier jongens en een meisje. De twee oudste zoons gaan voor hun opvoeding wonen bij Rudolfs zuster Cateau en haar man Joan Henny.
Na drieenhalf jaar haalt Rudolf ze daar weg. Hij heeft een zakelijke verschil met Henny die Gamboeng, waarvan Rudolf maar voor de helft eigenaar is, volgens hem te hoog taxeert, zodat hij de plantage niet verder kan overnemen. Jenny lijdt onder al die zwangerschappen en het harde werken op Gamboeng. Ze kwijnt weg, wordt zwaar depressief en uiteindelijk vergiftigt ze zichzelf. Ze wordt begraven naast haar overleden dochtertje.

Ik wil nu het een en ander voorlezen.

Uit het tweede hoofdstuk ‘Taferelen van voorbereiding’ geeft Hella Haasse op subtiele wijze achtergrondinformatie over de manier waarop de kolonie bestuurd wordt. Het is de tijd van het afschaffen van het Cultuurstelsel waarbij het erom ging de Javaanse boer alleen dié producten te laten verbouwen waaraan op de wereldmarkt behoefte was (rijst, specerijen, indigo, hout, koffie, later thee). Het toezicht daarop werd gelegd bij de inlandse hoofden. Dat afschaffen gebeurde onder druk van de liberalen in Nederland die én het vrije ondernemerschap propageerden én vonden dat Nederland een zedelijke plicht hadden een einde te maken aan de uitbuiting van de Javanen door ze in loondienst te nemen. Multatuli komt ook voor in dit hoofdstuk.

Rudolf spreekt hierover met zijn oom, een oud-planter die nu in Nederland woont, het gaat over de ideeën van Multatuli. Zijn oom vindt ze te radicaal omdat Douwes Dekker voorbij gaat aan de cultuur van het traditionele Indië. We krijgen meteen inzicht in de familierelaties. Beroemd is Multatuli’s Toespraak tot de hoofden van Lebak geworden (Max Havelaar).
Lezen p. 38 -39

Uit het derde hoofdstuk De ontginning twee fragmenten. Een over zijn problemen om een goede plantage aan te leggen. En een waarin zijn succes bij de inlanders blijkt.
Lezen p. 112-113 en 120-121

Uit het vierde hoofdstuk Het paar: over Jenny.
Lezen p. 135-136 de ontmoeting
Lezen p. 164, 166-167 Jenny’s reactie als zij voor het eerst op Gamboeng komt, haar voorspellende nachtmerrie en haar zwijgen daarover tegen Rudolf.

Uit het vijfde hoofdstuk Het gezin:
Lezen p. 171 gelukkig 172-173 zorgen en jaloezie. 242-243 De kinderen worden weggehaald bij Cateau en Henny. Eventueel 279 de wedrennen en de presentatie van Bertha, en 280,281,282 de dood van Jenny via Emile, Bertha en Rudolf zelf. 288 de laatste dag op Gamboeng

Is Heren van de thee een geslaagde roman?

Volgens Kees Fens in een recensie uit 1992 wel. Hoewel fragmentarisch en weinig expliciet (de breuken tussen de hoofdstukken, er is weinig verband – alleen chronologisch - ), is het boek juist daardoor ook vernieuwend. Hij noemt het een moderne roman.

‘Het is boeiend om te zien dat een auteur die een vertegenwoordiger is van de traditie, al jaren bezig is met de romantraditie te breken’ , zegt hij in ‘Vreemdeling tussen natuur en cultuur’. In een van zijn maandagstukken in de Volkskrant.

Hij noemt niet alleen het fragmentarische, maar ook het feit dat er geen duidelijk einde van de roman is en er nergens een duidelijke interpretatie wordt gegeven van gebeurtenissen en karakters, modern. Door het gebruik van het romanprocédé, samen met historische documenten, brieven en dagboeken benadrukt Haasse als het ware dat dé werkelijkheid niet te kennen is. Dat iedereen het verleden anders kan invullen. De schrijver, zegt Fens, legt niets vast, maar maakt juist alles los. De lezer wordt aan het werk gezet. Het raadsel Rudolf Kerkhoven blijft bestaan.

Ton van Deel in Trouw van 27 februari 1992 is kritischer. Hoeveel meer roman zou Heren van de thee geweest zijn als Haasse haar personages met wat meer verbeelding had mogen modelleren. Het karakter en de geest van Rudolf blijven nu vlak. De kroniekopzet doet afbreuk aan de psychologie. Van Deel had de personages meer uitgewerkt willen zien.

Krantenrecensies

Zulke blikken

2010-05-08T04:09:00.000-07:00

Heeft die lenige vrouw met haar taal u gesnapt
of genaast
zij is op minuscule aarden laarzen
zij heeft haar fiets met bloeiende rozen
zij is in november, aarde
donker loopt de weg
vol onvoorspelbare
omstandigheden
navigeren zich bleke ochtendsloten
als ogentroostige vingers
als feiten door het maanloze, het meetkundige
teneinde u aan haar bestaan te wagen

in het blikveld
is het een passen en meten
zij is tussenin
zij is verderop
geraakt hijgend
ergens tussen rand en veld
van vallende taal hebt u zich omgedraaid
haar bloeiende schaduw de vorm bij het diep in november

Moskou (8)

2010-04-12T07:26:00.001-07:00

Visum voor Rusland aanvragen

Dochter werkzaam op de ambassade in Moskou had door de telefoon gezegd dat ik bij het Russisch consulaat aan de Scheveningse weg eerst op een grote, donkere Rus zou stuiten dat-ie geen woord Engels, laat staan Nederlands sprak maar dat ik hem gewoon het briefje van de Russische consul in Moskou onder de neus moest drukken dat ze had gemaild en dat ik dan zo door kon lopen, niet in de rij hoefde te staan en dat ik ook niets hoefde te betalen voor het visum.

Dat is het voorrecht van familie, had ze gezegd.

Het consulaat is een wit pand met bij de voordeur een pijl die naar een gesloten groen geschilderd hoog traliehek met bel verwijst. Als ik bel komt uit een microfoon een stem die iets in het Russisch zegt. Ik gok en zeg visum aanvragen. Het hek gaat open. Ik kom op een binnenplaats waar onder een afdak een lange rij stoelen staat, het ziet er vreemd uit. Links is de deur van de ingang en eenmaal binnen zie ik achter een loket inderdaad de Rus. Hij stuurt me door een gang naar achteren. Ik beland in een tamelijk kleine ruimte met rechts twee loketten en tegenover me ook twee.

Boven de loketten zijn nummers aangebracht. Voor loket 1 staat al een hele rij mensen. Met de opmerking over het niet wachten van dochterlief in het achterhoofd loop ik op het dichtstbijzijnde loket met een 4 erboven af en steek mijn je consul-briefje in de lucht. Dat werkt jammer genoeg niet en het Russisch van de vrouw achter het loket versta ik niet, ook niet als ze haar microfoon aanzet. Ze wijst naar het volgende loket. Daar zit hetzelfde typet vrouw: bleek, bril, keurig, stug. Ze haalt het briefje onder het loket door, bestudeert het, schuift het terug, zegt iets en wijst naar loket 1. Daar sta ik dan. Niemand reageert en ik voel me al bijna in Rusland: je snapt niks, kan niks vragen, moet wachten. Ik staar een tijdje naar de curieuze tekst op de wand: Dear Sirs, The Consulair Department is not responsible for the mistakes that were not pointed out before your departure.

Maar kijk, heel langzaam komt er beweging in de rij. Achter loket 1 zit een vrouw die Engels spreekt, achter loket 2 een jongeman die ook al Engels spreekt. Zij behandelen onze visumaanvragen. Wij, dat zijn aardig wat Russen trouwens met benijdenswaardig weinig taalproblemen. Het in ontvangst nemen van onze paspoorten, visum aanvragen en Ruslandverklaringen schiet trouwens niet erg op: de vrouw en de jongeman bestuderen computerschermen, ook die van elkaar, overleggen, verrichten onduidelijke handelingen of staan op om de ingenomen paspoorten ergens achterin de loketruimte op een stapel te leggen. Soms staat de vrouw achter loket 3 op om mee te helpen. De hele tijd denk je het ergste.

Bij loket 1 staat een grote vrouw in pak met sterke plusbrillenglazen en een heleboel paspoorten in haar handen. Ze blijkt Nederlandse en het lijkt erop dat ze daar staat om ons te helpen, tenminste als je haar toon als zodanig opvat. Blijf je daar staan, snauwt ze me toe als ik aan de beurt ben. Ik haal mijn plastic mapje met papieren te voorschijn en wil er paspoort, visumaanvraag en Ruslandverklaring uithalen maar ze graait het al uit mijn vingers: het is te dik en het plastic moet van het paspoort af; vervolgens schuift ze maar de helft van de Ruslandverklaring onder het loket door. In de rij voel ik solidariteit met de barse vrouw opkomen.

In ruil voor het paspoort krijg ik uiteindelijk een briefje waarmee ik me bij loket 3 moet vervoegen, de vrouw erachter plaatst rode streepjes en schuift het door naar loket 4. Cash desk staat daarboven. Ik hoef niet te betalen.

Tussen twaalf en een moeten we allemaal terugkomen om het visum op te halen, voor twaalven willen ze je hier niet zien. Maar dan gaat alles ook behoorlijk vlot. Als we weer naar buiten willen, blijkt het hek gesloten, niemand kan eruit of erin, waarom is onduidelijk. Zo staan we een poos. Raar.

Hond en trein (3)

2010-04-12T07:12:00.001-07:00

Hond en trein

De trein zou toch pas over een kwartier vertrekken, dus zocht ik in alle rust naar de stiltecoupé en een plaats waar ook Hond kon liggen zonder anderen lastig te vallen en ook zonder dat anderen haar lastig konden vallen (daar let ik tegenwoordig extra op: dat anderen Hond niet lastig vallen door op haar of zelfs maar op haar staart te trappen). Verderop zaten alleen twee oudere grijs gewatergolfde dames.
Ik pakte de krant, gaf Hond die allang uitgebreid over de vloer lag uitgestrekt een hondenkoekje en verdiepte me in de Culturele bijlage van de krant waarin prachtig over de kunstenaar Dennis Hopper geschreven werd. Dat verdiepen ging overigens moeizaam. Hoewel de dames drie banken verderop zaten kon ik verstaan waar ze het over hadden, hun dode mannen natuurlijk. Ik wilde mijn grote oren niet te luisteren leggen maar begon me wel onrustig te voelen.
Het is hier toch een stilte coupe, dacht ik, uitgelezen kans om mijn vaardigheden op dit terrein weer eens te beproeven, alleen nu nog niet, we reden nog niet eens, laat ze maar even. De trein liep vol, de dames verhieven hun stemmen. Nu dacht ik, nu is het moment, we vertrekken bijna. Voor ik er erg in had stond ik al, stapte op de dames af, wenste ze goedemorgen en vroeg of ik ze iets mocht vragen (altijd bij lastige vragen eerst vragen of je iets mag vragen, werkt altijd). Ze keken me stralend en afwachtend aan. Ze waren uit vandaag en hadden het naar hun zin.
Weet u wel dat het hier een stiltecoupe is, vroeg ik met een wat ik dacht vriendelijke open glimlach en zette me inwendig schrap. O natuurlijk, antwoordden ze weer even stralend, dan moeten we stil zijn hè, maar we gaan gewoon heel zachtjes praten. Ze zeiden het allebei afzonderlijk tegelijk, knikten vriendelijk. Ik was verbluft en taaide af, dank u wel knikkend met het vage gevoel dat ik in de maling genomen werd.
Toen de trein zowat vertrok sprongen er nog twee jongens in die op de bank naast de onze (Hond en mij, Hond zoals gezegd uitgestrekt op de vloer) gingen zitten. Ze pakten hun walkmannen en het voor omstanders zo bekende geluid van op schoolborden krassende krijtjes ( goed dat ze die rotborden niet meer hebben) en roestig keel schrapen begon. Ha, nog een kans, ik begon er nu echt lol in te krijgen. Ik boog me naar opzij en zei met een minstens zo stralende lach als die van de dames daarnet (daarbij overdreven naar het apparaat knikkend) dat het hier een stiltecoupe was .
O sorry, zeiden ze en deden hun walkmannen uit. Heel gewoon. Jeetje dacht ik de wonderen zijn de wereld weer in. Hier moest ik over nadenken totdat mijn hond belangstellend aan een van de gympen van de jongens begon te ruiken. Getver. Ik riep haar terug. Ze ruikt hond, zei de jongen. Ik was meteen verkocht, een jongen die van honden houdt, wat enig. Vanaf dat moment bleef het rustig, althans (1), de dames bleven toch wel tamelijk hoorbaar en ook begon verderop een kind enthousiaste kinderkreten de coupé in te sturen.
Maar daar ging ik niets meer van zeggen, ik had ik al twee overwinningen achter de rug, althans (2) was dat wel zo? Waar kwam dat rare schrap zetten eigenlijk vandaan en waarom had ik eigenlijk het gevoel voor het lapje gehouden te worden? Het bleef me de gehele verdere reis bezig houden, ondanks Dennis Hopper. Hond bleef er de gehele verdere reis uitgestrekt bijliggen, oogstte daarvoor allerwegen complimentjes.

De Avonden

2010-03-17T08:41:00.000-07:00

De Avonden

dinsdag 23 september 2008
Jane Leusink woont in Winsum, in de provincie Groningen, waar ze schrijft en kookt. Haar culinaire belangstelling heeft er toe geleid dat ze momenteel mede-eigenaar is van het Schathoes Verhildersum in Leens dat een Michelinster heeft. Het heeft lang geduurd voordat ze, zoals zij dat noemt, een 'echt' gedicht schreef, een gedicht dat met taal gemaakt was, met woorden dus, en niet met emoties.

Wim Brands en Erik-Jan Harmens praten met Jane Leusink over haar nieuwste bundel 'Er is weinig aan de lente veranderd'.

http://www.vpro.nl/programma/deavonden/afleveringen/39831767/items/40067900/

Recensie 'Er is weinig aan de lente veranderd' , De Recensent, Edwin Fagel

2010-03-17T03:55:00.000-07:00

Titel: Er is weinig aan de lente veranderd
Auteur: Jane Leusink
ISBN: 9789077487662
Uitgever: Uitgeverij Kleine Uil
Datum bespreking: 18 Februari 2009
Melancholisch, nuchter, lyrisch, mystiek, grappig, filosofisch, erudiet, plat en experimenteel

Het moest even opgezocht, maar nu weet ik het voortaan: het pantoen is een Maleisische dichtvorm, bestaande uit strofen van vier regels met gekruiste rijmen: de regels 2 en 4 van de eerste strofe worden regel 1 en 3 van de tweede strofe, en zo verder. In de derde bundel van Jane Leusink, de winnares van de C. Buddingh’-prijs 2003, fascineren vooral de pantoens. De herhaalde regels geven de gedichten een pregnante toon, een zekere urgentie, en ik heb het idee dat Leusink hier aan de kern komt van wat ze zegt met haar bundel Er is weinig aan de lente veranderd.

De pantoens staan in de reeks ‘Oefenplaats (dan is er weer vorm, en vorm)’. Lees bijvoorbeeld ‘Aan het reizen bij verdriet’, bij de Winterreise van Schubert:

Reis altijd licht: die Liebe liebt das Wandern
Ik hoor het in haar stem. God heeft haar zo gemaakt
En de natuur vanzelf, want het is god Natuur
Buig licht voorover als storm over velden woedt

Ik hoor het in haar stem. God heeft haar zo gemaakt
Zing pianissimo als ware het nat van tranen
Buig licht voorover als storm over velden woedt
Men regent hier, dan daar, het wordt voor ons besloten

Zing pianissimo als ware het nat van tranen
En de natuur vanzelf, want het is god Natuur
Men regent hier, dan daar, het wordt voor ons besloten
Reis altijd licht: die Liebe liebt das Wandern

(p. 37)

Er is weinig aan de lente veranderd. De titel leest als de verzuchting van iemand die rouwt (om een geliefde?) en ziet hoe in de lente alles weer begint te leven, onaangedaan door het verlies. De bewuste regel is afkomstig uit een gedicht ter nagedachtenis aan C.O. Jellema, maar ook elders in de bundel speelt de dood een rol. Toch is Er is weinig aan de lente veranderd geen bundel over rouw of sterfelijkheid geworden. Integendeel: de gedichten lezen als een stevige omarming van het leven en alles wat leeft – al gebeurt dat enigszins grimmig, wanhopig bijna. Er spreekt uit de zwierige, beweeglijke, en hier en daar hortende taal een nervositeit, alsof alle waarnemingen en gedachten tegelijk moeten worden uitgedrukt:

Anders is het op deze overschoten hoogte
overhoekje (van een kromme plek krijg je een kromme rug)
zouden we deze dimensie misschien met iets kleins
kunnen trotseren, een brekerig takje of een woord of zo waarop
iets zich heeft verschanst
of zich heeft terug getrokken?

(Uit: ‘Over het volgen van het verstand’, p. 17)

De bundel is opgedeeld in de afdelingen ‘Nu’, ‘Hier’ en ‘Dit’, en dit versterkt de gedachte dat het hier gaat om een dichteres die alle taal gebruikt die in haar macht ligt om vat te krijgen op het nu, het hier, het dit. Maar het ontglipt haar onmiddellijk – juist door die taal, zoals treffend wordt geïllustreerd door de enigszins absurde ondertitels van de afdelingen. Bij ‘Nu’ wordt bijvoorbeeld toegevoegd: ‘(vandaag is onverbiddelijk stil)’, en bij ‘Hier’: ‘(is het krimpend wind en vrouwen aan boord)’.

Op dezelfde manier ontglippen de gedichten van Jane Leusink je, op het moment dat je denkt dat je ze tussen duim en wijsvinger houdt. Hoe bijvoorbeeld het gedicht op p. 27 te typeren, het derde gedicht uit de reeks ‘Schuilplaats (een hand voor ogen)’. Is het:

· Melancholisch en fatalistisch?
Straks slapen wij naast elkaar in deze heuvel/de slingerende rouwstoeten hebben hun zwijgende/werk gedaan

· Nuchter en koel?
In de grond van de zaak/gaan wij naar de zoute oceaan

· Lyrisch?
liefste waar alles geboren wordt jij mij/ met zo’n sierlijke boog over je torso gooide/ dat ik aanspoelde in die smorende golf/van goud

· Mystiek?
straks is alles weer nu gelijktijdig en eeuwig/luidruchtig in deze moederaardse omhelzing/ aanwezig of niet of vruchtbaar weer gekeerd/ als gras bloemen goddelijk stof jij mij

En die cursieve gedichten na de genummerde gedichten in deze reeks, en die weer totaal anders van toon zijn, sterker nog: die het negatief vormen van de genummerde gedichten, hoe die dan te typeren?

Wat passeert hier nu eigenlijk
nuchter beschouwd een schare van lopers
van noord naar zuid met plakkerige
broodpakjes in hun Fjällraven rugtasjes
hun ademende waterafstotende Tenson
Soft Shell windstoppers
(…)

(p. 28)

De pantoens vormen wat mij betreft het hoogtepunt van deze bundel. Maar daarmee wil ik niets afdoen aan de kwaliteit van de overige gedichten. Waar Leusink enerzijds hooggestemd schrijft over mystieke ervaringen (Hadewijch wordt in deze bundel zelfs direct aangesproken), heeft ze het anderzijds in een anekdotisch gedicht over een nogal ongemakkelijk gesprek met ‘de rustige man van CPNB’ (in: ‘Gegroet wij zullen verder moeten’, p. 47).

Er is weinig aan de lente veranderd is kortom een melancholische, nuchtere, lyrische en mystieke bundel. Maar ook is de bundel grappig, filosofisch, erudiet, plat en experimenteel. En dat allemaal tegelijk. Dat maakt deze bundel ongrijpbaar, en rijk, en het lezen ervan een telkens herhaald avontuur.

Edwin Fagel

Recensie 'Er is weinig aan de lente veranderd' In: Meander

2010-03-16T09:22:00.000-07:00

Met taal bereid
door Joop Leibbrand

Jane Leusink
Er is weinig aan de lente veranderd
Uitgever: kleine Uil
Jaar: 2008
ISBN: 9789077487662
Prijs: € 14,50
64 blz.

Er is weinig aan de lente veranderd, de derde bundel van Jane Leusink, kwam al een jaar geleden uit, maar bleef helaas lang liggen op het verkeerde Meanderbureau. Wie zich er dan als recensent eindelijk over mag buigen, moet een flinke aarzeling overwinnen. In een jaar tijd zal immers het relevante wel gezegd zijn en al wat je dan achteraf zelf nog schrijft, dreigt over te komen als tweedehands. Dat het van een bespreking toch nog komt, zou je een daad van eenvoudige rechtvaardigheid kunnen noemen. Tegenover de uitgever, maar vooral tegenover de auteur. Een geflopte bundel nog eens extra neersabelen is een schandelijke daad van zelfbevlekking, maar een van de hoogtepunten uit de poëzie van het afgelopen jaar opnieuw onder de aandacht brengen is simpelweg gehoor geven aan de dure plicht het podium waarover je beschikt te gebruiken.

In weinig andere bundels van de afgelopen tijd valt zoveel te beleven als in deze. Hij is episch en lyrisch tegelijk, even uitdagend als toegankelijk, even experimenteel als beheerst, en daarbij is het opvallend hoe zelfbewust en met hoeveel overtuiging Leusink schrijft, zich nergens forceert, zich ook nergens behaagziek toont. Zij is duidelijk wars van simpele anekdotiek, lijkt allergisch voor gevoelsuitstortingen en waar je mag vermoeden dat haar particuliere bestaan aan de orde komt, neemt ze afstand, maar nooit zoveel dat ze de lezer buitensluit. Het belangrijkste: met taal bereidt zij haar gedichten, als taal dient zij ze op en vermijdt daarbij de makkelijke smaken, al gaat zij een enkele amuses niet uit de weg en is iets pesterigs haar niet vreemd. Het is een bundel waarmee je niet snel klaar bent, omdat je bij iedere herlezing in de meeste gedichten weliswaar nieuwe ontdekkingen doet, maar tegelijk een geheimzinnig, weerbarstig blijvend filosofisch ‘iets’ niet doorgrondt, hoe smakelijk en begripvol het in zijn coherentie ook wordt opgediend.

De bundel kent in zijn strakke opbouw een stevig fundament, dat gevormd wordt door de titelgedichten van de drie afdelingen. Dat zijn (zonder de toevoegingen tussen haakjes die alle titels krijgen): eerst ‘Nu‘, onderverdeeld in ‘Vrijplaats‘ en ‘Schuilplaats‘, dan ‘Hier‘, met de afdelingen ‘Oefenplaats‘, ‘Buitenplaats‘ en ‘Werkplaats‘ en tenslotte ‘Dit‘, dat moederziel alleen de laatste afdeling vormt. Alsof Leusink een eigen variatie van Van der Heijdens Het leven uit een dag uitprobeert, en alles inkadert en samenbalt in een kortstondig, maar verhevigd hier en nu, maar met alle ruimte om te vertragen en stil te staan bij een veelheid aan onderwerpen die tezamen het leven maken. Centraal daarin staat, hoe kan het ook anders in werk dat de moeite waard is, de tijd.

‘Nu [vandaag is onverbiddelijk stil]‘ opent arcadisch met de regels ‘Vandaag is onverbiddelijk stil het grijze strand/ een dag waarop het landerig verstand bevallig/ aan boord springt atletisch meelift en focust [...] op warme beelden en geuren [...]‘; even verder is er sprake van ‘romige melk’ en ‘herderinnenharten’, van ‘rozen op stille plekken waar geliefden rusten’ en het gedicht eindigt met:

[...] vandaag loopt
het verstand niet achter feiten aan
en werkelijk alles mag je dragen en eten
als je met een schuin oog omkijkt ziet je geluchte
geheugen de tijd niet ook al was het gauw om
dit duurt lang hier

In het volle besef van de beperktheid en tijdelijkheid van het bestaan is dit de sublieme weergave van de tijdloze geluksroes van een haast mystiek eenheidsgevoel. Wat een genot te mogen leven!
In ‘Hier [is het krimpende wind en vrouwen aan boord]‘ staat levensdrift eveneens centraal, hetgeen ruimte biedt om zelfs onbekommerd, in ‘opgeruimde gang’ te huilen om dode geliefden, want leven is weten dat alles verandert, je eeuwig voelen, de tijd vol schrijven en vaststellen: ‘lief wij zijn dit nu’.
Het afsluitende gedicht ‘Dit [op zo'n stille grijze stranddag]‘ beschrijft de gesteldheid van de mens die het gegeven is schuld- en zondeloos, vrij van iedere predispositie te leven: verlangens ervaren los van hun oorzaak, hartstocht voelen zonder aandrift, noch angst voor straf kennen, noch behoefte aan beloning en niets dat voort of achterwaarts woekert. Het is, schrijft Leusink, voor ons allen ‘wennen aan deze nieuwe positie’, ‘[...] maar een dag als vandaag/ is zo voorbij al duurt hij lang, zijn wij/ daar nu’. Het zijn de laatste woorden van de bundel.
Urenlang kun je als lezer alleen al in deze drie gedichten ronddwalen, omdat er heel verleidelijk ook allerlei religieuze connotaties meespelen. Bij herders en bij termen als straf en beloning is het van oudsher oppassen!

‘Heeft die lenige vrouw met haar taal u gesnapt/ of genaast’, vraagt het openingsgedicht (’Zulke blikken’) van ‘Vrijplaats (zoekt een hand een hart om te aaien)‘, de eerste onderafdeling. Je zou de vraag aan het slot van de bundel verwachten, omdat de lezer dan pas kan zeggen of hij zich door dit werk van deze vrouw heeft laten inpakken, maar het is typisch Leusink om het uitdagend vooraf te doen. Ze kent haar kwaliteiten, weet dat zij ongrijpbaar blijft als de lezer zich waagt aan haar bestaan:

in het blikveld
is het een passen en meten
zij is tussen in
zij is verderop
geraakt hijgend
ergens tussen rand en veld
van vallende taal hebt u zich omgedraaid
haar bloeiende schaduw de vorm bij het diep in november

Lange, uitgesponnen gedichten staan er in deze afdeling, zoals ‘Hadewych’, dat voer is voor ontwikkelingspsychologen, en ‘Wit-Russische grootvader’, waarin het leven van nu verklaard wordt aan een oudere generatie:

we zappen door de werkelijkheid
we komen op en gaan
over de tong, schrapen
onze schoenen over ijzer
snuiven bloemen van dansvloeren
waarop nog tot in november taal gewicht en beeld
verovert of uitgroeit tot de nieuwste
politieke stellingnamen:

In ‘Wat we niet wisten’ is die lenige ‘vrouw met haar taal’ een biografische vrouw geworden, die in een indrukwekkend in memoriam de dichter Jellema bijpraat over de wereld van na zijn dood: ‘er is weinig aan de lente veranderd, de zon scheen maar/ het kon niet op, alle narcissen stonden uit den treuren hun rokken/ te oefenen, nergens stierf de neiging of nood tot benoemen/ nergens stierf de hang naar fixeren’.

De gedichten in ‘Schuilplaats (een hand voor ogen)‘ hebben een landschappelijk uitgangspunt, maar vertellen uiteindelijk een persoonlijk verhaal. In ‘Wij geven het profiel van een wierde hersteld’ is dat in stem en tegenstem haar plaats in het Groningse landschap, waar zij zich op een wierde ‘verstrooi[t]‘ tussen de doden en dan vaststelt: ‘ik vind het niet nodig dat God hier rondzwerft als vogel/ en vleermuis waken want dit is het moment/ van de gevleugelde zandloper// maar in deze groene kamer steekt altijd een windvlaag/ symbolen de kroon, ik waai in al die onsterfelijkheid/ van mij stadwaarts, [...]‘

Met ‘Oefenplaats (dan is er weer vorm, en vorm)‘ zijn we dus na Nu in het Hier aangeland, en daarin wordt de toon duidelijk anders. In deze afdeling laat Leusink met een vijftal pantoens vooral haar speels-ambachtelijke kant zien. Het pantoen (een soort op hol geslagen rondeel) is een van oorsprong Maleise dichtvorm, die in de uitwerking die Leusink eraan geeft, bestaat uit strofen van vier regels waarbij de regels 2 en 4 van een eerdere strofe regel 1 en 3 van de volgende strofe worden, en zo verder. In de laatste strofe keren regel 1 en 3 van de eerste strofe dan in omgekeerde volgorde terug als regel 2 en 4, zodat het gedicht eindigt met de beginregel. Het is uiteraard een heel geknutsel, maar het bleek aanstekelijk en leidde op de Recensent zelfs tot een kleine hype. Doordat Leusink de inhoud o.a. relateert aan Brecht, Beaudelaire en Schuberts Winterreise, bereikt ze dat de gedichten meer zijn dan slechts een technisch hoogstandje. Twee sonnetten bij cartoons van Peter van Straaten voltooien deze afdeling.

‘Buitenplaats (groen, beweeglijk)‘ opent met een hilarisch gedicht over de wijze waarop zij door ‘de man van de CPNB’ van de toekenning van de C. Buddingh’-prijs op de hoogte werd gebracht. Daarnaast zijn er mooie beschrijvingen van enkele Amsterdamse locaties en vooral van de oude Groningse Prinsenhoftuin, waarvan het renaissancekarakter haar filosofisch stemt. Zij vraagt zich af: ‘leven wij waar we willen, praten/ wij tegen elkaar in keukens, wassen wij/ kruiden tegen straks als tijd ons toekomt/ (als getrokken glas)?’ Het gedicht vervolgt:

we lezen lokale zonnetijd
we leunen tegen de zonnepoort
we slenteren langs rozen
naar het eeuwenoud nu
dat vorm is, een diertje
dan weer een mooie vrouw
met haar wang aan het hart van een slapende man

een schaduw wijst van de andere kant:

zorg dat je wat van jou is niet kwijt

raak! de tuin is leeg
tenzij je er een Nietzsche in denkt

God is afwezig, maar als je dit levensbesef het van hem overneemt, is dat geen slechte ruil.
‘Werkplaats (nieuwsgierig naar plekken was er veel te zien)‘ ten slotte biedt vijf gedichten naar aanleiding van verschillende kunstwerken. Leusink toont erin krachtig en indringend een visuele wereld te kunnen oproepen, al stel je je bij deze poëzie altijd wel de vraag of het gedicht los van beeld of schilderij bestaansrecht heeft. Zo’n passage in ieder geval wel: ‘Als je heel erg je best doet kunnen je zenuwen/ om het ogenblik heen groeien zo heb ik het kijken/ geleerd zo schraagt zich het sterfelijke’ (’Wij drinken op het dak van Toscaanse smidse IV’, naar aanleiding van een schilderij van Edwin Aafjes).

Is er op deze bundel niets aan te merken? Enige punt van kritiek zou kunnen zijn dat de versvorm wat onrustig is. Leusink is zuinig met komma’s en punten plaatst ze niet. Tientallen keren zet ze iets cursief, veel staat ook tussen haakjes, ze strooit tamelijk overvloedig met vraag- en uitroeptekens, haar enjambementen zijn vaak gewaagd. Je kunt er een sterke neiging tot emfase uit afleiden, maar dan wel voortdurend getemperd door een even sterke behoefte aan relativering. Wat aanvankelijk soms geforceerd lijkt, blijkt altijd een mooi evenwicht voorbereid te hebben.
Er mag dan zogenaamd weinig aan de lente zijn veranderd, het poëzielandschap ziet er met deze bundel beslist wel anders uit: rijker, weidser en beslist met meer diepte. Om met graagte in te verdwalen.

*****
Jane Leusink (Velp, 1949) studeerde Nederlandse taal- en letterkunde aan de UvA, enkele jaren kunstgeschiedenis aan de RUG en is met enkele korte onderbrekingen van 1975 tot 1995 werkzaam geweest aan respectievelijk het Spinozalyceum te Amsterdam en aan de faculteit Cultuurwetenschappen van de Open Universiteit te Groningen, Emmen en Utrecht. Van 1995 tot 2003 had ze een taaladviesbureau. Leusink woont in Winsum en drijft met een compagnon het ook voor 2010 met een Michelinster gewaardeerde restaurant Het Schathoes Verhildersum in Leens. Voor Mos en gladde paadjes kreeg zij in 2003 de C. Buddingh’-prijs voor het beste poëziedebuut van dat jaar. In 2005 verscheen Erato. Beide bundels kwamen uit bij uitg. Mozaïek te Zoetermeer. Zie hier en hier voor interview en gedichten van Leusink.

Auteur: Joop Leibbrand

Recensie 'Er is weinig aan de lente veranderd' In: Reformatorisch Dagblad

2010-03-16T09:17:00.000-07:00

Oosterse poëzie en Groningse wierden
28-01-2009 15:55 | Klaas Fraanje
”Er is weinig aan de lente veranderd” is alweer de derde bundel van dichteres Jane Leusink, die in 2003 met haar debuutbundel ”Mos en gladde paadjes” de C. Buddinghprijs voor het beste debuut won. In deze derde bundel lijkt Leusink meer bezig te zijn met taal dan met inhoud, waardoor de meeste gedichten wat minder toegankelijk zijn dan in haar eerdere werk.

Dat de gedichten in deze nieuwe bundel wat minder toegankelijk zijn, komt misschien wel vooral doordat de zinnen op het eerste gezicht vaak meer ’gestapeld’ lijken dan dat ze een syntactische eenheid vormen. De meeste gedichten bestaan wel uit strofen, maar verder dan dat gaat de vormvastheid van Leusink meestal niet. Vóór alles is ”Er is weinig aan de lente veranderd” echter een heel persoonlijke dichtbundel.

Jane Leusink (1949) is, samen met chef-kok Dick Soek, eigenaar van een restaurant met een Michelinster in het Groningse Leens. Zowel haar culinaire interesse als het noordelijke landschap met zijn geschiedenis, zijn wierden en zijn wandelaars, klinkt door in haar gedichten. Daarnaast vindt Leusink inspiratie bij andere cultuuruitingen, zoals gedichten, schilderijen en beeldhouwwerken, maar ze laat zich ook inspireren door cartoons of een toevallige ontmoeting. Tamelijk veel gedichten zouden kunnen worden gelezen als een bespiegeling op de wereld die zo weinig lijkt te zijn veranderd na een groot verlies. Ook de titel lijkt hierop te duiden. Om te zeggen dat dit het thema van de bundel is, zou echter te ver gaan.

De in totaal 29 gedichten in de bundel zijn verdeeld over drie delen met de titels ”Nu”, ”Hier” en ”Dit”, waarbij deze drie titels ook de titel zijn van een gedicht. ”Dit” bestaat slechts uit één gedicht, maar in ”Nu” en ”Hier” zijn de gedichten ondergebracht in respectievelijk twee en drie ”plaatsen”. De gedichten van ”Nu”, die veelal terugblikkend lijken te zijn, zijn onderverdeeld in ”Vrijplaats” en ”Schuilplaats”. In het deel ”Hier” voert Leusink haar lezers achtereenvolgens langs ”Oefenplaats”, ”Buitenplaats” en ”Werkplaats”.

In het gedeelte ”Oefenplaats” maakt Leusink gebruik van een verrassende vorm. In deze gedichten, die uit vierregelige strofes bestaan, worden de regels twee en vier uit een strofe herhaald als de regels één en drie van de volgende strofe. Deze vorm, die oorspronkelijk uit het Maleisië van de vijftiende eeuw stamt, heet ”pantoen” en werd daar ooit gezongen. In theorie zou een pantoen oneindig kunnen doorgaan, maar vaak laat Leusink de regels drie en één van de eerste strofe in de laatste strofe terugkeren, zodat het gedicht eindigt met de eerste regel. Zo vormt het als het ware een cirkel en is de pantoen op een andere manier oneindig. Het is goed gevonden dat dit uitproberen van een vorm juist plaatsvindt in ”Oefenplaats”.

In totaal zijn er vijf pantoens opgenomen, die allemaal vooraf worden gegaan door een strofe van een andere dichter. Door deze intertekstualiteit, maar vooral door de verrassende vorm, behoren deze gedichten tot de interessantste van de bundel. Het experimenteren met een voorgeschreven vorm en de noodzaak om binnen een dergelijk keurslijf toch speels en origineel te blijven, dwingen Leusink om zeer weloverwogen en daarmee bovengemiddeld te formuleren.

Zoals gezegd is deze bundel persoonlijk getint. Daardoor kunnen gedichten erg sprekend zijn, maar het gevaar ligt op de loer dat lezers die de gebeurtenis of persoon waarop het gedicht teruggrijpt niet kennen, buiten de intimiteit van het gedicht blijven. Sowieso is een aantal van Leusinks gedichten wel erg afhankelijk van de inspiratiebron (beeld, schilderij, houtsnede etc.) waarbij zij zijn geschreven. Of de taal van deze gedichten dan boeiend genoeg is om de aandacht vast te houden, is een kwestie van smaak.

In ”Er is weinig aan de lente veranderd” ligt de zinvolle betekenis niet voor het oprapen; misschien is de bundel daarvoor te zeer geworteld in het nu en hier van het noordelijke land. Wie echter openstaat voor de interesses van Leusink en raad weet met haar stijl en taal, heeft met ”Er is weinig aan de lente veranderd” een goed verzorgde bundel in handen, vol gedichten die meer gaan spreken naarmate ze vaker herlezen worden.

N.a.v. ”Er is weinig aan de lente veranderd”, door Jane Leusink; uitg. Kleine Uil, Groningen, 2008; ISBN 978 90 7748 766 2; 63 blz.; € 14,50.

Erato, recensie Meander

2010-03-16T09:06:00.001-07:00

Jane Leusink - Erato
'En niemand spelt je uit'
door Yvonne Broekmans

Zo nu en dan moet een mens zichzelf en zijn vooroordelen eens krachtig door het spoelwater halen. De bundel Erato van Jane Leusink is uitermate geschikt als ruim spoelbekken.
De bedoelde vooroordelen hebben te maken met de toevoeging 'christelijk' bij de uitgeverij Mozaïek uit Zoetermeer, een toevoeging waardoor je vaak geneigd bent je poëziekeuze elders te maken. Heel jammer soms en zeker bij de poëzie van Jane Leusink.
Erato is haar tweede bundel. Met haar debuutbundel Mos en gladde paadjes won zij in 2003 de C. Buddingh'-prijs. Daarbij werden haar gedichten geprezen, o.a. door Arie van den Berg in het NRC als 'een zoekend, beheerst opeenhopen van gedachten en beelden. Beheersing blijkt ook uit de compositie...'
Beheersing is er in deze nieuwe bundel weer, maar dat is een kwaliteit die bij meer dichters te vinden is. Wat mij als bijzonder treft, is de vanzelfsprekende manier waarop deze dichteres zichzelf telkens verlaat om met een gracieus gemak vanuit dat standpunt, de plaats van iets of iemand anders te observeren. In onderstaand gedicht gebeurt dat verschillende keren.

Bestemming zonder uur

En niemand spelt je uit, zegt dat we gaan, het is
wel mooi geweest, we staan aan onbewoonde kusten,
ongehoorde zuchten voor het kussen van je hand
gestrand. Zoekt een roerloos uur haar topografie.

Een prooi zoekt zijn rover, klemt zich vast, een rug
misschien, een voetstap op de trap, het knisperen,
een plek voor het oor dat een huid betast. Een onbekende
taal weegt het gewicht van woorden. Mia amata,

schreef je toen. Een pad verlangt je stap, er moet
toch iemand zijn die vlinders aan je voeten weet
als alle vleugels breken, een driepoot traag bezwijkt?

Dit afgematte hooglied vecht zich in een nacht
vol ritselende zinnen (hun ritme trilt de stilte los),
fragiele woorden breken voor mijn lippen
af. Orakel. Van welk koper is mijn hart

gekanteld, deze dissonante spier? Alles is
ontdaan, onthuld, gezien. Nu geen gestamel meer,
geen vasthouden aan handen. Kijk om je heen.
Hier lig ik dan, geen landschap houdt mij tegen.

De opbouw van bundel en gedichten is evenwichtig, maar niet nadrukkelijk. Als je hardop leest, komt er een kalme muzikaliteit te voorschijn, mede ontstaan door de goed geplaatste enjambementen. Verzen waar je even voor moet gaan zitten worden regelmatig afgewisseld met toegankelijke, herkenbare gedichten, zoals in de volgende strofe uit een reeks aan de dochters opgedragen gedichten.

Wij reden weg, een vader, een moeder, de dood
op de hielen. In onze brekende spiegels aanschouwden
wij het krachtigste blijven. Wij keken om, wisten
ons bestaan gekeerd: schimmen van latere orde.

De onderwerpen die in deze bundel voorkomen zijn deels in series gerangschikt. Er is een serie van vier, met de titel 'Amor fati', waarvan alle gedichten met dezelfde zin beginnen: 'Ergens moet je zijn, God.. '.De reeksen 'Hier en daar', 'Verborgen terreinen' en 'Spaanse hond' zijn alle geschreven vanuit een bepaalde aanleiding. Bij de laatste was dat bijvoorbeeld het gedicht 'Ademnood' van Remco Ekkers.
Verrassend is het viertal dat onder de titel 'Faites vos yeux' beelden uit het casino verwoordt.

Geen slaap of fata morgana hier

Het perspectief verschuift voorgoed in de ogen
van een man, de spiegel verduistert uitzinnig,
uitbundig de gretigste blik uit het lichaam

voor altijd verschanst in cercle privé, herinnering
aan nacht in dag gestoken toen alles
onder een andere naam begon te bestaan.

Erato is de muze van de lyrische poëzie. In het openingsgedicht dat dezelfde titel draagt spreekt de dichteres haar toe. Ze eindigt met

In deze stilste aller nachten
lig ik en niemand die mij mist
of wacht, ik ook
niet.

Op dit stuk wil ik haar graag even tegenspreken. Nu ik haar gedichten heb leren kennen, wacht ik met open handen op wat zij nog meer te bieden heeft.

Jane Leusink - Erato
Mozaïek, Zoetermeer 2005; 63 blz.; € 13,50
ISBN 90 239 9160 5
http://www.uitgeverijmozaiek.nl/

Yvonne Broekmans

Recensie ´Mos en gladde paadjes´, Poëzierapport

2010-03-10T08:20:00.000-08:00

MOS EN GLADDE PAADJES - Jane Leusink

Zoals de titel al doet vermoeden, is Mos en gladde paadjes een organische leeservaring. De bundel heeft een hoog zintuiglijk gehalte, het poëtisch landschap daarbinnen is niet merkbaar ingeperkt door metriek of eindrijm, geen ‘domino day’ van chronologische of thematische stenen. Wel zijn er kaders aangebracht; de bundel bestaat uit de reeksen De textuur van ritme en klank, Until the way began to descend on the west side, Een kind is kwijt en In de Wildernis. Maar ook deze reeksen zijn niet kunstmatig tot homogene gehelen gevormd.

Juist door het natuurlijke karakter van de bundel, waarbinnen elk gedicht als een zelfstandig organisme functioneert, komt een soort spontane kruisbestuiving tot stand: De lezer, niet gestuurd door al te directieve thematische en/of stilistische richtingaanwijzers, gaat zelf verbanden ontdekken, associatieve ‘shortcuts’ aanbrengen tussen elementen uit verschillende gedichten binnen of buiten de gegeven reeksen. Dit maakt Mos en gladde paadjes tot een avontuurlijke leeservaring die steeds in een andere vorm herhaald kan worden; het is een bundel die zal blijven verleiden.

Niettemin, verleiden is leiden en het organische is natuurlijk geconstrueerd; ik kreeg gaandeweg de indruk dat mijn spontane associaties niet echt op toeval berustten en dat ik wel degelijk met zachte hand gestuurd werd. Maar op een buitengewoon subtiele manier: er is geen specifieke regel die me 'pakt', geen gedicht dat me 'aangrijpt', maar juist in groter verband is een soort (dis)harmonische meerstemmigheid hoorbaar die minstens zo meeslepend is.

Een dergelijke constructie vereist een zekere rijpheid, en inderdaad, die blijkt uit bijna alles. Om te beginnen is het 'ik-gehalte' laag; er zijn zo veel anderen, er is oog voor anderen, er is oog voor andere kunstenaars. De 'ik' heeft veel gezien, gelezen en geleefd, veel mensen leren kennen, veel ervaringen opgedaan. Dat klinkt ontzettend stom nu ik het zo opschrijf, maar pak voor de grap eens een gemiddelde dichtbundel en tel hoeveel mensen erin voorkomen die ver buiten de reikwijdte van het bed, de belendende barkruk of de (baar)moeder en (poëtische) vader van de dichter vallen. Er zijn beslist dichters die binnen zo’n beperkte actieradius met wonderen kunnen woekeren, maar wat meer lucht is ook wel eens lekker. En vooral: meer tijd. Mos en gladde paadjes is traag, of zoals het zo typerend op bladzijde 29 staat: Je duwt iets opzij, nog iets en daar / heb je het, een verhaal van trage taal / op een verfplank gestold, geen praatgraag landschap.

Typerend zijn ook de verwijzingen naar beeldende kunstwerken en monumenten van cultuur (op zich is dat laatste niet verwonderlijk voor iemand die kunstgeschiedenis heeft gestudeerd, maar zulke biografische informatie pak ik er meestal pas later bij om de eerste indruk zo zuiver mogelijk te houden). In de reeks Een soort hoogtevrees beving mij (naast Richard Serra’s gebogen platen; de reeks werd geschreven naar aanleiding van Torqued Ellipses en Snake van deze beeldhouwer, Guggenheim, Bilbao, 1999) luidt gedicht nummer III:

Je kijkt in jezelf, je lichaam
is een soort belofte, stellig,
je bewaart er dingen in

die verborgen zijn, pijn
doen, die glanzen als vuurvliegjes
of een elektrische ontlading,

om erbij te komen moet
de ziel zich door het lichaam snijden,
in en uit de kleren gaan.

Het is moeilijk om een gedicht te vinden dat representatief is voor de hele bundel omdat de sfeer en perspectieven voortdurend variëren. Een rondje droge woorden tellen met de natte vinger leverde echter als meest frequente zelfstandige naamwoorden 'lichaam' en 'liefde' op – lemma’s die uit De encyclopedie van de grote woorden van Mark Boog konden zijn weggelopen. Maar ook hier blijkt: alleen kleine dichters moeten grote woorden schuwen. Daarnaast geeft mijn woordfrequentie-tellertje ook een aardig overzicht van de enorme diversiteit waarbinnen de grote woorden bij Leusink bloeien: 'vrachtwagens' en 'kaassoufflé', 'kathedralenflora' en 'beamer', 'fawaka' en 'kringspieren', 'moederwoorden' en 'sanskritist', 'besnuffelen' en 'engelbewaarders'... het maakt nogal verschil of je een boom in een bloempot of in de Grand Canyon plant.

Het bovenstaande gedicht is niet alleen tekenend voor de woordkeus en de voortdurend voelbare dynamiek, maar ook het refereren aan ambachtelijk (kunst)werk en het daaraan gepaarde geduld (De tijd baart rozen, citeert Leusink op bladzijde 36) is kenmerkend voor haar benadering. Richard Serra, de inspirator van dit gedicht, financierde zijn kunst- en literatuurstudie door in de hoogovens te werken. De lichamelijkheid van ambacht en lange adem lijken belangrijk voor Leusink.

Dientengevolge doet niet alleen de reeks die gewijd is aan de weg naar Santiago de Compostela (Until the way began to descend on the west side) aan een pelgrimsroute denken. De hele bundel is het verslag van een wandelaar, de observatie van iemand die niet stil heeft gezeten maar ook niet te snel voorbij is gegaan. De indruk dat de wereld hier niet vanuit een studeerkamer of vanaf een terras wordt gecontempleerd, ontstaat doordat bijna elk gedicht sterke dynamische elementen kent, door het herhaaldelijk refereren aan plannen; de bundel ademt een zekere doelgerichtheid. Daardoor wordt de nostalgie in de bundel bijna nooit melancholisch: het wordt iets wat open maakt, niet insluit of afsluit.

Naast alle grillige paadjes die door Jane Leusink’s poëzie lopen (over stapstenen als schuld, een scheel meisje of gulzigheid) is er de voortdurende dubbele kracht van de paradox. Zo wordt er over troost gesproken als iets in het verleden, waardoor het heden ontroostbaar wordt, over toeval als iets trefzekers, over het vastleggen van het mysterie. Hier en daar steekt zelfs een fatalistische wind op. Maar doordat het allemaal blijft slingeren tussen de polen, reeksen van causaliteit worden gemeden, blijft de bundel in beweging.

Ik geef (omdat ik nu eenmaal een cijfer moet geven) een 8,5 voor deze keer dat ik de bundel lees. Maar ik zal hem beslist nog vaker lezen. En dan misschien een acht geven. Of een negen.

POËZIERAPPORT: 8,5 / 10

Recensent: Catharina Blaauwendraad

‘Mos en gladde paadjes’ - Jane Leusink
Mozaïek, Zoetermeer, 2003
ISBN 90 239 9077 3 - € 13,50

Recensie 'Er is weinig aan de lente veranderd' In: Liter

2010-03-10T08:10:00.000-08:00

Menno van de Beek

Onmatige voeten op de nek van de liefde

‘Heeft die lenige vrouw met haar taal u gesnapt/of genaast/zij is op minuscule aarden laarzen/zij heeft haar fiets met bloeiende rozen/zij is in november,’
zo begint het gedicht Zulke blikken waarmee de afdeling Vrijplaats (zoekt een hand een hart om te aaien) in de nieuwe bundel van Jane Leusink opent. Ik denk dan, dat de dichteres in deze wervelende, bijna wanhopig speels verlopende poëtica wil dat wij doorhebben dat zij zichzelf door onze ogen ziet en beseft, dat wij het vroeg of laat zullen laten afweten, als het even kan pas daar waar de taal ook haar ontvallen is:

‘in het blikveld
is het een passen en meten
zij is tussenin
zij is verderop
geraakt hijgend
ergens tussen rand en veld
van vallende taal hebt u zich omgedraaid
haar bloeiende schaduw de vorm bij het diep in november’

Volgen ruim veertig pagina’s aan hechte poëzie, waarin beelden over elkaar tuimelen, de syntaxis voortdurend op scherp staat en de semantiek stelselmatig wordt opgerekt. Voor wie haar eerdere bundels Mos en gladde paadjes (in 2003 bekroond met de Cees Buddingh’ prijs) en Erato (uit 2005) kent, geen verrassing, al heeft de hang naar het hermetische nu een nog hogere vlucht genomen. Gelukkig zijn er als structurerende elementen vijf afdelingen die een plaats verbeelden: het gaat van Vrijplaats via Schuilplaats (een hand voor ogen), Oefenplaats (dan is er weer vorm, en vorm), Buitenplaats (groen, beweeglijk) naar Werkplaats (nieuwsgierig naar plekken was er veel te zien). En wordt het geheel gedragen door drie meteen aansprekende gedichten, op grijs papier gedrukt, als ribben die een zwaar beproefd maar steeds weer opverend lijf overeind houden, achtereenvolgens Nu, Hier en Dit geheten. Zij situeren ons op een (inderdaad grijze) stranddag, waarop het zo ‘onverbiddelijk stil’ is dat er ‘ergens diep in je een en ander aan het schuiven gaat.’ Rouw dus, de keiharde trouw aan de doden (die ene dode) en aan de levenden (niet te vergeten jezelf), die noopt tot het opnieuw ontginnen van eerder prijsgegeven land. Je mag alles weer eten. Vragen wie er mee gaat zwemmen. Roepen: ‘lief wij zijn dit nu’. Met een schuin oog (naar de hemel, naar het strand) – dat wel. Maar toch.

Onderweg van Nu naar Dit komen we bij Hadewijch langs, staan we stil bij schilderijen (o.a. van Edwin Aafjes), maken een tocht door de binnenstad van Amsterdam, volgen nauwlettend de reconstructie van een wierde (een terp in het Groningerland) met om ons heen de snelle joggers en ondergaan een (lichtelijk bizarre) ‘kynetische impuls’ bij een cartoon van Peter van Straaten.
Alleen jammer, dat afbeeldingen van de beoogde kunstwerken ontbreken. Het gevaar dat poëzie dan verwordt tot een praatje bij een plaatje is toch niet aanwezig; daarvoor zijn de verzen eenvoudig te volwassen. Maar de neiging naar het cryptische zorgde er soms wel voor, dat het me moeite kostte om überhaupt een voorstelling te vormen van het beeld waarnaar de tekst zo indringend verwijst. In zo’n geval mag de lezer die tevens kijker is, best een handje geholpen worden. Al blijft het dan de vraag, of een zinsnede als: ‘ze heten cadmium-spetter of Lonneker gemanipuleerd’, naar aanleiding van een schilderij van Gertjan Scholte-Albers, er veel duidelijker op wordt.

Leusinks taal wordt terecht geroemd als beeldrijk en gespierd, eigenzinnig en overrompelend. Ze kan dollen als een Lucebert, hoteldebotel geraakt van eigenhandig gemunte frasen, en terughoudend reflecteren op een manier die aan Kouwenaar doet denken, tot de woordkeus aan toe (‘Zo schraagt zich het sterfelijke, zegt men een gek zijn naam als het al donker is […] pelt men een dood als van een ui zijn schillen.’). Ze bivakkeert op haar gemak in de directe schaduw van deze groten juist omdat ze zelf ook echt iets te bieden heeft – wat zeker niet van alle hedendaagse dichters gezegd kan worden, sommige meer bekende incluis. Die Leusink? Houdbaar tot ver na de kredietcrisis, als je het mij vraagt.
Soms is het misschien een onsje te veel van het goede en dreigt er van alles uit de bocht te vliegen, zoals in de volgende strofe (uit het al genoemde cadmium-spetter): ‘het huis […] zonder vast dak gemaakt van klein bos/met ernstige flanken van adem slikkende/hoekjes erdoor met ruimte en licht in de verte.’ En De goede kant van pijn eindigt met: ‘als alles anders is komt de taal los/als moedermelk langs het zenit gespoten/van haver tot god, weet u.’ Tja…kweenie.
Hoewel ik verdisconteer dat ik sowieso wat moeite heb met ongeremd experimentele verzen als Wit-Russische grootvader en De goede kant van pijn omdat ik persoonlijk meer van ingedikte dan van uitdijende taal houd (de sloopkogel is mij liever dan de clusterbom) denk ik toch dat regels als ‘gespleten, splijten, alles te kwijt, het snappen te klein en ja hoor, daar doemt het al […] niks fixeren, niks naar achteren we moeten door dat we dat doen (er was nergens gestokte adem te krijg)’ tot de minder geslaagde behoren.

Maar zinnen als:

‘Het was de tijd van inzaaiend gras, vrije regelval
tuinman die zilver laat stromen tussen zijn groenige vingers
vogels geplakt aan de sappige tak van tegenwoordige
bomen…’

‘…ik probeerde het aanpassen als een dier zijn pels voor de komende
winter maar zag het mezelf ja niet doen, er kwamen
weer Groningse wendingen
en ik ben vallen’

en:

‘je was geen tekst die brak onder interpretatie
of hoe van iets alles of anders te maken:
vlekken in tijd of geschiedenis, blad
dat op ijle dagen naar binnen waait

ik plant je een eeuwigheid aan brood en rozen

we plantten onze onmatige voeten op de nek
van de liefde, er was veel dreiging, we hebben
gelachen, maar alles bleef zuiver’ –

voor zulke prachtige, prachtige regels vergeef je een dichter verder alles.

Een enkel woord over het omslag: zo’n panoramafoto van ruisend graan, tegen de bovenrand gedrongen door een fond van knetterhard modegroen – niet meer doen, heren van 247design! En van die flapjes met wervende teksten en een vette foto, dat hoort ook niet. Dit is poëzie van een hogere plank dan Borduren in tien stappen of Zelf paella maken. Het binnenwerk daarentegen is stukken beter: vooral de gekozen cursief is schitterend en het papier fijn van tint en structuur.

Jane Leusink, Er is weinig aan de lente veranderd, uitgeverij kleine Uil, Groningen, 2008.
ISBN 978 90 77487 66 2

Liter 2008

Maakt de digitale revolutie een eind aan het lezen?

2010-03-09T09:18:00.000-08:00

(Lezing gehouden bij de opening van de A-kerk Boekenbeurs, 6 maart 2010)

De lezer heeft er geen zin meer in, zei Aleid Truyens al tien jaar geleden in de
Volkskrant. Met een boek bij de kachel is niet langer een vanzelfsprekende tijdpassering. Zoals wel meer vormen van ontspanning stilletjes verdwenen: luisteren naar een hoorspel op de radio, een potje halma of samenzang bij het huisorgeltje.

We moeten er zelf ook om grinniken.

Maar hebben wij eigenlijk nog wel tijd om te lezen?

Hedendaagse ouders die kinderen moeten voorlezen, hebben het eigenlijk te druk, kinderen die na school naar sport en muziek moeten, hebben het eigenlijk te druk. Op de middelbare school heersen de verplichte leeslijsten.
Alleen de leesclubs lijken nog te floreren. Maar daarin zitten de 55-plussers.

De nieuwe media zijn voor jonge mensen interessant, ga maar eens kijken op de websites van sociale netwerken als Hyves en Facebook .

Maar ook ouderen maken steeds meer gebruik van de nieuwe media. En het aanbod van die nieuwe media wordt steeds groter.

Ga maar eens kijken op de website van de Koninklijke Bibliotheek die alle Nederlandse boeken, kranten en tijdschriften vanaf 1470 gaat digitaliseren.
En op die van de Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren die met meer dan 20.000 auteurs en 1,5 miljoen pagina’s niet alleen gedigitaliseerde boeken, maar ook geweldige zoeksystemen aanbiedt.

En we hebben tegenwoordig de e-reader

Daarop kunnen we digitale versies van boeken downloaden. Gemakkelijk enkele honderden. In die boeken staat precies hetzelfde als in de papieren versie, mét plaatjes, mét elektronische inkt en in gewone boekenletters. Je hoeft niet meer via je computerscherm te lezen, maar gewoon zittend op de bank, bij daglicht of een bedlampje ‘s nachts. En je hoeft op vakantie geen stapels boeken meer mee te slepen. En net zoals bij ‘echte’ boeken kun je in de kantlijn aantekeningen maken. Je kunt die zelfs delen met anderen.

Bolcom heeft tot afgelopen januari 14.000 e-readers verkocht. En 63.000 digitale boeken.

Maar wat zeggen de tegenstanders?

De digitale revolutie, zeggen zij, verandert ons in skimmers, mensen die razendsnel door een tekst heen struinen, oppervlakkig. De digitale revolutie erodeert ons vermogen om na te denken en ons te concentreren. De skimgeneratie is eigenlijk analfabeet, alleen nog maar gericht op instant boodschappen, sms-tekstjes en korte blogberichten.

Steeds minder lezen oftewel ontlezing zou het gevolg zijn van de digitale revolutie. Het begin van het eind van de westerse beschaving. Alsof de donkere middeleeuwen gaan herleven. Ik pak er maar wat krantenkoppen uit.

Maar het lijkt er wel op dat het digitale tijdperk op de een of andere manier een ander soort lezers nodig heeft, en een andere manier lezen.

Een Facebookvriend die op Facebook reageerde op het fenomeen e-reader, schreef:
Een e-reader kan nooit de geur van een boek vervangen, of de wetenschap dat een boek 100 jaar oud is, en al door vele handen moet zijn gegaan. Een e-reader berooft het lezen van zijn fysieke aspecten.

En als hart onder de riem van iedereen die zegt dat het ontlezen een ramp voor de toekomst van onze beschaving is, wil ik nog een citaat geven, dit keer uit de daklozenkrant van deze maand.

Daklozen hebben in het ‘Twaalfde Huis’ aan de Oosterhamrikkade sinds kort de beschikking over restpartijen boeken.

Ido schrijft in de krant: ‘Maar het zou mensen verbazen als ze zagen dat er voor lezen bijzonder veel interesse is. Sinds er een soort biebje wordt georganiseerd, proberen veel mensen iets te lezen te pakken te krijgen. En de onderwerpen waar mensen naar vroegen, liggen prachtig uiteen. Van scheepsbouw tot sterrenkunde, van filosofie tot psychologie. Van taal tot auto’s, thrillers, science fiction, historische verhalen. Dus de junkies blijken een stuk ontwikkelder dan vaak wordt gedacht. ‘

Op deze Boekenbeurs kunnen we volop de geuren van antiquarische en tweedehands boeken opsnuiven. We kunnen ze kopen, lezen en in onze ouderwetse, maar o zo fijne boekenkast schuiven.

Er is natuurlijk een toekomst voor het fysieke boek, maar dan wel náást het digitale boek. Boekwinkels zullen exemplaren van boeken in de winkel hebben die de koper vervolgens kan scannen en na betaling bij de digitale kassa, kan downloaden op zijn e-reader.

Op You Tube staat een aardig filmpje (uit 2007!) van de Franse Uitgeversgroep Editis, getiteld: Mogelijk of waarschijnlijk? Het is bedoeld om discussie los te maken over de toekomst van zowel het fysieke, als het e-book. Ik raad u het filmpje ten zeerste aan.

Ik vind het een eer het startsein te mogen geven voor de A-kerk Boekenbeurs. Maar ik doe dat niet nadat ik u vergast heb op een echt gedicht uit een echte fysieke dichtbundel.

Jane Leusink
6 maart 2010,
Groningen A-kerk Boekenbeurs

Hond en trein (2)

2010-03-03T00:33:00.000-08:00

Weer met hond Pia in de trein, nu tijdens de schoonmaakstaking. Schoonmakers willen meer geld voor meer werk in kommervolle omstandigheden. Tachtig wc's schoonmaken in een nacht. Als ik mijn koffie op heb, vis ik de reeds in het uitpuilende afvalbakje gepropte bekers eruit en voeg de mijne toe. Het lukt het geheel weer in de bak te krijgen. Ik bekijk de treinvloer: wat kranten, de eeuwige plastic zakken, losse blaadjes. 'Het valt hier heel erg mee', zeggen de overburen, 'hiernaast is het veel erger met overal lege blikjes bier en zo'.
Waarom, vraag ik me af, nemen wij zelf in de trein geen plastic zak voor ons afval mee. In Japan schijnen ze dat heel gewoon te vinden.
Mijn hond ligt op de vloer. De overburen - grote dikke mensen - wringen zich in bochten om niet op haar te trappen. Zo gauw het kan, gaan ze ergens anders zitten: 'We gaan u verlaten'.
Na de overstap in Zwolle bevinden we ons opeens in een schone trein. Er zullen toch geen stakingsbrekers ingezet zijn, denk ik bezorgd. Hondlief ligt weer uitgebreid op de vloer. Ik heb zorgvuldig een plaats uitgekozen bij de trap van deze bovendekker. Mensen stappen over haar heen als ze het gangpad doormoeten. Ik bedenk dat deze plek niet zo handig is. En ja hoor, prompt trapt iemand op de hondenstaart. Hondlief geeft een kreet van pijn en schiet overeind. De vrouw schiet in een ongemakkelijke lach en loopt door. Achter haar loopt iemand die omkijkt.

Opening Aa-kerk Boekenbeurs

2010-03-02T03:23:00.000-08:00

Aanstaande zaterdag 6 maart open ik de Aa-kerk Boekenbeurs. Aan de boekenbeurs doen zo'n 20 deelnemers mee uit het Noorden en andere delen van het land. De beurs wordt van 11.00 tot 17.00 uur gehouden in het koor van de kerk. Titel van het openingswoord is:

Maakt de digitale revolutie een eind aan het lezen? Over lezen en ontlezen

Recensie 'Erato' , Leeuwarder Courant

2010-03-02T02:51:00.000-08:00

Leeuwarder Courant

De wachter is de dood

De wachter is de dood
De tweede bundel van Jane Leusink (1949), 'Erato', is niet gemakkelijk, maar indrukwekkend. De gedichten vragen om een zorgvuldige lezing. Zij kreeg voor haar eerste bundel, 'Mos en gladde paadjes', de C.Buddingh'-prijs 2003. Eerder schreef zij de teksten voor het boek 'Koken op het Hogeland' en dat heeft te maken met haar bemoeienissen met Het Schathoes bij de borg Verhildersum.
De nieuwe bundel is geschreven in memoriam Leo Cukier. Ook al weet je als lezer niets van particuliere bijzonderheden, het wordt al gauw duidelijk dat het de geliefde betreft. Hij heeft het verschijnen van de eerste bundel ('Voor Leo') nog meegemaakt, maar kon wegens zijn ziekte niet meer naar de presentatie komen. Hoewel je als lezer zou kunnen verwachten dat de persoonlijke omstandigheden - de dood van de geliefde, het wedervaren van twee dochters, de aandacht voor lekker eten, gokken, mooie auto's, bergwandelingen, kennis van literatuur en kunst - een te particuliere bundel zou opleveren, is dat niet het geval. De dichteres weet het persoonlijke door taalgebruik en vormkracht naar een hoger, algemeen geldig niveau te tillen.

Zo is er het gedicht 'Wachter'. De aantekeningen achterin laten weten dat de wachter in de Middeleeuwen het eind van de nacht aankondigt en daarmee de (geheime) geliefden dwingt afscheid van elkaar te nemen. Het genre wachterlied was tot in de zeventiende eeuw zeer populair.

P.C.Hooft schreef bijvoorbeeld 'Galathea, ziet den dag komt aan'. Bij Jane Leusink is de wachter de dood en dat geeft een gruwelijke draai aan het genre. Het begint zo, en let op het algemene: 'Een vrouw leest je over, schrijft je behoedzaam / uit: wij gingen het meemaken, vagebonden over / het puntachtige, hoe het in vredesnaam moest / met het dierbare. Wij verlieten // onze uitgestippelde hoofden, trokken / onbepakt onze lichamen binnen, / kropen achter ribben weg, lieten / onze gezichten als wezen achter.'

Een vrouw ordent de aantekeningen van haar overleden man. Zij gingen het sterven meemaken: 'vagebonden over / het puntachtige'. Hier gebruikt zij beelden die horen bij de hoge bergwandelingen, maar die verwijzen naar de grenservaring van het ziekbed. Uitgestippelde levensplannen moet je loslaten; het sociale leven moet je loslaten.

Niets kun je meenemen: 'kropen achter ribben weg'. Even verder in het gedicht zegt de aangesprokene: 'kijk / hoe mijn arm nu al dunner is // dan de jouwe. Naarmate wij dichterbij / kwamen werd het zicht minder, kronkels, / krommingen doemden onze ruggen, / onze voeten verloren de wereld van rechte // lijnen'. En het gedicht eindigt zo: 'Schrijft een vrouw tot over het wegzinken / heen: red mij niet, nooit. Wachter.'

Dit gedicht is exemplarisch. De hele bundel is een hartstochtelijke poging om de dode geliefde trouw te zijn, te blijven, voor nu en altijd en dat maakt de dichteres algemeen geldig. Ze doet het zonder ooit sentimenteel te worden. Bijzonder is dat er bij het lezen ook te grimlachen valt: er moet worden doorgeleefd met alle ironie die daarbij te pas komt.

Ook de gedichten die werden geschreven in opdracht, bijvoorbeeld de reeks 'Verborgen terreinen', bij de Noorderlicht fotomanifestatie in de provincie Groningen, staan in het teken van het afscheid: 'Maar zie mij staan, zie mij nu aan in eenzaamgroene / wegvlietenhouten krans van wilgentakken' en 'Over onszelf vraag ik: zie je me / staan, bloed ik niet te erg? Vraag: dump me / niet, ook al komen onze tijdschema's niet overeen.'

REMCO EKKERS

JANE LEUSINK: Erato. Mozaïek, Zoetermeer; 63 blz., €13,50.

Juryrapport wedstrijd 'Schrijven' Openbare Bibliotheek Groningen

2010-03-02T02:43:00.000-08:00

Juryrapport Poeziewedstrijd 2010
U I T S L A G V A N D E P O E Z I E W E D S T R I J D 2010

Op 28 januari vond in Groningen voor de elfde keer de Poëziemarathon plaats. In voorgaande jaren organiseerde de Schrijversschool van het Kunstencentrum Groningen in samenwerking met de Openbare Bibliotheek een poeziewedstrijd. Vorig jaar kon de wedstrijd helaas niet doorgaan wegens reorganisaties. In 2010 heeft de OB het nieuw leven in geblazen en met succes. Meer dan tweehonderd inzendingen, een record! Lees hieronder het Juryrapport.
Juryrapport

Op het moment dat we ons wat zorgen begonnen te maken over de inzending liep het storm! Uiteindelijk bleken er meer dan tweehonderd gedichten ingezonden te zijn. Een record! Vierenzeventig van deze gedichten zijn geschreven door kinderen. Het bleek een hele klus om alle gedichten met zorg en aandacht door te nemen en te bespreken. Maar het was de moeite absoluut waard. Geraakt door zoveel vlijt en liefde voor de poëzie maakte dat we ons met bijzonder veel plezier hebben ingezet om de allerbeste te selecteren.
De interpretatie van het thema 'Over de grens' werd veelal letterlijk opgevat. Het stappen over de huisdrempel of het reizen naar een ander land of werelddeel kwamen vaker voor. Daarnaast kwam ook de psyche aan bod. Hierbij denken we aan de dementerende grootmoeder, de verwarde eenzame ziel, de dolende zondaar. Misschien niet zo verwonderlijk in deze tijd van crisis en verwarring. Maar ook vrolijke gedichten passeerden de revue. Een groot aantal van de gedichten leek van een zelfde soort niveau. Discussies waren onvermijdelijk. Het was daarom noodzakelijk om nog dieper in te gaan op de teksten. Soms opende dit een nieuwe wereld met een verhelderend inzicht, waardoor het gedicht in onze achting steeg. We hebben daarbij gelet op originaliteit, zeggingskracht, ritmiek, vorm en opbouw. Emotionele lading speelde bij de keuze ook een belangrijke rol. Raakt het gedicht de lezer? We willen onze grote dank uitspreken aan alle dichters die aan deze wedstrijd hebben meegedaan. Ik was persoonlijk ontroerd bij het lezen van al deze fraaie gedichten. De inzet was groot. Het stemt ons zeer positief te weten dat er zoveel mensen bezig zijn met taal en poëzie.
Samen met de dichters Jane Leusink en Nina Werkman en literatuur promotor Douwe van de Bijl had ik de eer om de mooiste tien gedichten van de volwassen inzenders en de tien mooiste gedichten van de jonge dichters te selecteren.
We zijn gekomen tot de volgende prachtige selectie van de gedichten.

De selectie van de ingezonden gedichten van de jongeren

Voordat we overgaan tot de bekendmaking van de tien beste gedichten van de jeugd willen we toch nog graag een paar kanttekeningen plaatsen.
Waar wij als jury een beetje over vielen was de manier van aanlevering van de teksten. Het gaat hierbij om het gebruik van de hoofdletters. We weten niet of het ook steeds zo bedoeld is. De typografie is van belang, want ook het uiterlijk van een gedicht heeft zeggingskracht.
Het was de bedoeling om elk een gedicht in te zenden. Dat hier een misverstand over is ontstaan, is niet zo erg. Toch is het wel belangrijk om een keuze te maken bij het inzenden van een gedicht. Je gaat kritischer naar je eigen werk kijken. Er valt dus ook een hoop van te leren.
Veel van de gedichten waren inhoudelijk boeiend en/of beginnen veelbelovend. Maar dan zakt het tegen de laatste strofe een beetje in of wordt het gedicht wat afgeraffeld in de slotzin.
Verder waren wij heel tevreden.

Op de tiende plaats: "Grenzen en wensen" van Shaquille Hadipour.
Een lief gedicht over verlangen met een bijzondere wending. België is de grens. En in meerdere gedichten doemt België op. Dat is een grappig gegeven. Is er een reden voor?

Op de negende plaats: "jammer" van Marije Salomons.
Erg origineel gedicht dat veel vraagtekens oproept. Het lijkt te gaan over een scheiding en de kans op een verbintenis (brug) is daarbij om zeep geholpen. Een gedicht dat echt gaat over het aangeven van de grens, zowel letterlijk als figuurlijk. Het lijkt wel of de dichteres zelf graag zou willen dat haar moeder eerder de grens had aangegeven. Of gaat het over een gemiste kans? De rijm – brug / terug - maakt het tot een afgerond geheel.

Op de achtste plaats: "zonder titel" van Sigrid Jager.
Een ontroerend gedicht. Eenvoudig, mooi en krachtig door de herhaling.
Deze herhaling heeft ook een grappig effect!

Op de zevende plaats: "zonder titel" van Tirza Roosjen.
Woordpoëzie. Een spannend gedicht door de inhoud van de tekst maar ook door de ritmiek die ontstaat door de keuze van de woorden en de voltooide deelwoorden.
Ook de indeling van de zinnen maakt dit gedicht intrigerend.

Op de zesde plaats: "Leeftijdsgrens" van Ashly Pinzon.
De titel dekt niet helemaal de lading.
Het is een origineel gedicht maar we missen het vraagteken en het voegwoord 'want' is wat storend.
Mooi dat de dichter aangeeft dat hij graag oud wil worden. 'En minimaal 1.75 m.' is humoristisch.

Op de vijfde plaats: "Van hier en verder" van Bouwe van der Wal.
Dapper en grappig. Een gedicht dat gaat over zo'n jongen die zichzelf maar moed inspreekt.
De twijfel wordt hierin mooi beschreven, het nadenken en dan de sprong.
De titel is juist gekozen.

Op de vierde plaats: "Over de grens" van Jurryt van der Sluis.
Mooi beeld: overal zijn grenzen, maar Jurryt gaat erover heen. Hij beschrijft grenzen van verder weg tot heel dichtbij. Mooi de zinnen vlak achter elkaar, 'de zee is een grens' en 'de deur is een grens'. Grappige slotzin. Het is een ondeugend en uitdagend gedicht.

Op de derde plaats: "Grenzen van mensen" van Olivier Feikens.
Een gedicht waar goed over is nagedacht. Er zit een mooie tegenstelling in. Leuk gebruik gemaakt van de taal.
Er lijkt een kritische noot in te zitten omdat hij eigenlijk zegt dat mensen geen grenzen hebben. De mens is tot alles in staat terwijl je juist denkt dat mensen wel grenzen hebben. Het gedicht lijkt zelfs wel maatschappijkritisch.

Op de tweede plaats: "Lichaamstaal" van Mirte Yspeert.
Een mooi, verrassend gedicht. Heel intrigerende zinnen als: 'Mijn ogen zeggen het' en 'Hij voelt hoe ik vraag'. De dichteres lijkt een stiekeme toeschouwer. Het wekt nieuwsgierigheid op, het lijkt te gaan over een geheim. Maar ook over afwijzing, de lege blik in de ogen, niemand heeft het gezien (gelukkig?), een onderonsje. Een mysterieus gedicht met een goed gevonden titel.

Op de eerste plaats is geëindigd: "Over de grens" van Eva Omvlee.
Het is een diep gedicht en op vele manieren interpreteerbaar. Langs de grens en over de grens. Mooie paradox; het lijkt heel ruim maar onze wezenlijke grens is ons huis.

De selectie van de ingezonden gedichten van de volwassenen

Ook bij de volwassenen willen we graag een paar kritische opmerkingen plaatsen. Ook veel boeiende gegevens en onderwerpen, die meer de moeite waard zouden zijn geweest als deze beter waren uitgewerkt. Er was best veel rijmdwang en hier en daar wat Sinterklaasritmiek. Maar in veel gedichten troffen wij een strofe of een regel aan die ons bij de hand pakte en meevoerde.

Op de tiende plaats: "Sint-Martens-Voeren" van Sacha Landkroon.
Deze plaats ligt in de gemeente Arrondissement Tongeren in Belgisch-Limburg en is volgens de dichter een bizar gehucht in deze Belgische voerstreek.
Mooi binnenrijm in de eerste strofe. Ook alliteratie en binnenrijm in de tweede strofe.
Dit gedicht roept onmiddellijk beelden op van de plek, de kerk, de brug. Het staat bol van religieuze beeldspraak, zoals de verwijzing naar de barmhartige Samaritaan die de mantel in tweeën scheurt en een helft weggeeft aan iemand die het nodig heeft. Het gedicht begint met zerken en eindigt met graven. Het gaat over een kerkhof, de grens tussen leven en dood. Het stopt niet bij de dood want daarna gaat de strijd voort, een strijd tussen heiligen. Zijn de heiligen wel zo heilig? 'het hinken van de Sint op twee gedachten'; hij wil even geen Samaritaan zijn. Het is ook een gedicht dat vol zit met destructieve beelden. Als je snoept van mortel (cement), dan stort iets in. Vleermuizen als symbool van de dood, vampierachtige wezens.
Het hele gedicht is overvol van beelden die het lezen niet gemakkelijk maken. Hier is wel een gevorderde dichter aan het woord.

Op de negende plaats is geëindigd: "Grensoverschrijding" van Hans van Berkestijn.
Een knap geconstrueerd gedicht. Origineel dat aan de hand van een landschap in de eerste strofe een parallel wordt geschetst met het fysieke. Mag of wilde hij niet verder? De jury had moeite met de laatste twee regels van de eerste strofe: 'Voelde ik hem mij niet raken, hoorde hem verderop'. Wat wordt daarmee bedoeld? De wat nuchtere lading van dit gedicht lijkt de emotie op afstand te houden. Het is dan ook belangrijk om dit gedicht keer op keer te lezen. Om te trachten die emotie ook daadwerkelijk te voelen. Na een aantal keren 'herlezen' lukt dit wonderwel en blijkt het om een zeer weemoedig gedicht te gaan. Gaat het over een verloren liefde of vriendschap?

Op de achtste plaats: "VEL OVER BEEN STAAN BOMEN TE LACHEN" van Jacoline de Heer.
Dit gedicht met deze bijzonder originele titel begint heel allitererend, waardoor je gelijk het verhaal wordt binnengetrokken. De tweede strofe geeft een plaatsbeschrijving, de derde een tijdsbeschrijving, de vierde weer een plaats. Ritmisch onderbreekt de vijfde strofe de anders saai wordende gang van het gedicht. De laatste strofe is een mooi besluit en commentaar. De zin 'ze zijn onderweg naar een festival voor inheemse culturen' loopt niet helemaal lekker. De jury was van mening dat deze vierde strofe dan ook de zwakste was. Het is te breed uitgesponnen. De strofe hierna loopt als een trein. We spreken dus van een rijk gedicht door het taalgebruik en de keuze van de woorden.

Op de zevende plaats is geëindigd: "A7" van Amorion.
Amorium is een plaats in het Byzantijns-Romeinse rijk. In de naam zit het woord amor wat liefde betekent maar in deze naam verwijst het naar India waar het moeder betekent. Het staat voor de band met de moedergodin Anatolia. Heeft deze dichter dit pseudoniem zo bedoeld?
Het is een ontroerend gedicht met een tamelijk merkwaardige eerste strofe. We worstelden met wordt - worden – wordt. Leuke dactylen (- ( ( ; een sterker en dan twee zwakker beklemtoonde lettergrepen) in de eerste strofen, waardoor er snelheid ontstaat (Dit is grappig als je het voorgaande betreffende de naam Amorion en de verwijzing naar de moedergodin erbij betrekt. Rhea die in barensnood van Zeus haar vingers (dactylen) tegen de aarde drukte; uit deze vingerafdrukken ontstonden de belangrijke goden met betrekking tot het handlezen, die de dactylen werden genoemd). Het gedicht vertoont daarna een onregelmatig metrum.
In de tweede strofe mooi beginrijm; kust en sust en dan ook nog wist. Hier lijkt over nagedacht. De laatste strofe bevat mooie beelden. De troostende sloot.
De slotzin 'kijk, zeg je, kijk, daar ben je dan' doet denken aan de laatste regel van een gedicht van Hans Lodeizen met de titel "Voor Vader" uit 1958. Deze zin die ineens opduikt, uit de lucht lijkt te vallen. En ook deze regel begint net als bij Lodeizen met een kleine letter. Ook het woord 'lippen' komt in dit gedicht voor. Bijzonder. Want hoe eindigt Lodeizen? 'mijn lippen mijn tedere lippen dicht'. Mooi toeval?

Op plaats zes: "soldatenmes" van Daniel Bras.
Dit gedicht heeft een intrigerende titel. Het gedicht is origineel, diep en met veel zeggingskracht. Het is wat dwangmatig verdeeld in strofen, waardoor naar het eind toe op vreemde plekken regels wit zijn ontstaan.
Jammer dat er drie keer 'woorden' in voor komt. Heeft de dichter dit wel gezien of heeft hij dit met opzet zo gedaan? Wel heel mooi; het subtiele gebruik van binnenrijm, zoals bij wreef / schreef - beginrijm. Hand/zand is ook mooi, niet zo opgelegd. In het tweede deel helemaal geen rijm meer alsof de zin 'dat sommige woorden niet meer met land van herkomst wilden rijmen' letterlijk wordt toegepast op de rest van het gedicht.
Het gedicht deed me denken aan een spel van vroeger, geheten 'landjepik' of 'landje veroveren'. Je tekende vlakken in het zand die verschillende landen voorstelden. Dan kon je vervolgens om de beurt met een mes gooien om een ander land in te pikken. Wie zal het zeggen?

En op de vijfde plaats is geëindigd: "Psychopompos's dans" van Sterre van Rossem.
Psychopompos was de geleider van de zielen naar de onderwereld, ook wel Hermes genoemd. Hermes was de speciale beschermer van de mystici. In het oude Griekenland kreeg hij de titel psychogoog en psychopompos.
Dit gedicht heeft een mooie openingszin. Is dit wanhoop? Of is het zelfgenoegzaamheid? Vooral het woord 'smeer' lijkt dit weer te geven. De zin 'Je danst prachtig, als een jongen' heeft een mysterieuze lading. Er zit ook een soort kwetsbaarheid in die waarschijnlijk verwijst naar de doden; 'dans de graven open'. Ook 'Janken naar de naakte maan', een maan die niet beschermd is, bijna aanraakbaar. Het gedicht draagt ook cynisme in zich. Psychopompos lijkt te genieten van zijn taak als geleider van de zielen naar de onderwereld.

Op de vierde plaats: "Onderwegens" van Jan de Jong.
Een mooi melancholisch gedicht. De verwardheid is ook knap weergegeven in de woordkeuze en de ritmiek. Een prachtige slotzin, ook de ik-figuur lijkt het niet meer te weten juist door de verwarring die de herinnering aan een verward persoon teweeg brengt. Hierbij hebben we het over de mooie regels 'Ga maar terug' en 'ik weet het even niet meer', net als het personage waar dit gedicht over gaat. Een dementerende vader of moeder? Wie is wie? Ook de lezer blijft onzeker achter.

Op de derde plaats: "Over de grens" van Clé van Katwijk.
De titel is helaas wat voor de hand liggend maar het betreft een mooi nuchter en ingehouden gedicht dat ook grappig is. Fraaie voorbeelden: de zinnen 'keek eens rond en besloot dat ik mijn gang zou gaan' en 'de dikke zolen zouden mijn stappen markeren'. Mooi ook is het contrast tussen de dikke zolen en het lichtvoetige springen. De alliteratie van fragiel en ferme maakt dat deze zin nog sterker naar voren komt.
Het is een gaaf, rond gedicht. Het laat de lezer of toehoorder achter met een positief gevoel na deze verkenning van een prille relatie.

Op de tweede plaats: "Alles past" van Antonio Termeer.
Een knap uitgewerkt gedicht. Een bijzonder herkenbaar thema, waarschijnlijk voor velen. De vakantiereis met toute la famille! Het streven om zo snel mogelijk op plek van bestemming te zijn. Beschrijft, ook in het ritme, de oplopende stress zonder die maar ergens te noemen; show, don't tell. De keuze voor de zogenaamde poesie parlante, verhalende poëzie, pakt zeer goed uit want het levert een prima lopend gedicht op. De laatste regel doet een beetje drs. P-achtig aan. Heel grappig. De wanhoop lijkt toe te nemen. Komisch is ook de nadruk op 'de baby', alleen al door de keuze van dit woord, geen naam of broertje, zusje, nee gewoon: de baby! Het gedicht doet denken aan een verhaal van Levi Weemoed uit 'Bedroefd maar dankbaar', waarin ook het hele gezin bepakt en bezakt op reis gaat met alle stress van dien. Dit gedicht verdient een tweede plaats!

Op de eerste plaats: "zonder titel" van Erik Hofstra.
De terechte winnaar van deze wedstrijd. Het gedicht is origineel, heeft zeggingskracht, is grappig en ingehouden van toon, staccato. Het gedicht roept een mooie bijna, naïeve sfeer op. Het is origineel van opbouw maar de dichter is wat slordig geweest in de interpunctie.
De omslag wordt verbeeld door het gras; eerst nat, groen door de wind gebogen, dan dor en geel. Parallel aan de daarmee verbonden gebeurtenissen. In de tweede strofe speelt een vrouw een destructieve rol.
Het idyllische begin van het gedicht - behalve de slecht bezochte kerk (of is dit misschien ook een idylle voor de dichter?) - is aan het einde van de tweede strofe totaal verstoord. Het gras is dor en geel, iedereen gaat naar de kerk wat lijkt te duiden op slechte tijden. Ging het mis toen zij kwam? Is ze er misschien vandoor? 'Zij was andere woorden' en het eindigen met '... is onverstaanbaar' lijken deze conclusie te rechtvaardigen. Het gedicht zou zelfs in de bijbelse traditie kunnen staan. De vrouw als veroorzaker van alle kwaad.
Is de laatste regel wel noodzakelijk? En zo ja: misschien had deze zin wat minder gemakkelijk geformuleerd moeten worden dan in de woorden 'heel gelukkig'.Wellicht was het beter geweest om dit geluk in een beeld tot uitdrukking te brengen. Maar al met al een prachtig gedicht!

Namens de jury,
Liesbeth Annokkee

Juryrapport Hendrik de Vries stipendium

2010-03-02T02:40:00.000-08:00

Hendrik de Vriesstipendia 2009
JURYRAPPORT
Het Hendrik de Vries Stipendium is dit jaar gericht op jong literair talent. Met de toekenning van twee stipendia van elk € 6.000 biedt de gemeente Groningen twee talenten uit de wereld van de literatuur de kans nieuw werk te produceren en te presenteren. Het stipendium beoogt daarmee niet alleen een stimulans voor de ontwikkeling te zijn, door het talent te onderkennen en te bevestigen, maar ook een daadwerkelijke bijdrage in de realisatie van een concreet project te bieden.
Aan de vakjury werden vijf literaire inzendingen voor het Hendrik de Vriesstipendium 2009 voorgelegd: het is kwantitatief gezien een historisch dieptepunt,. Dat, na het ook al geringe aantal inzendingen van negen in 2007 toen het stipendium eveneens op literatuur gericht was. Ondanks de tegenvallende belangstelling concludeerde de jury dat het Hendrik de Vriesstipendium een belangrijke aanvulling is op het culturele bestel van Groningen. Er zal nog eens goed nagedacht moeten worden over de manieren waarop nieuw talent in Groningen overgehaald kan worden zich te melden, temeer daar deze kwestie ook bij de toekenning in 2007 speelde, hetgeen ook geldt voor de eveneens terugkerende vraag of er een bepaalde vorm van begeleiding van de winnaars van het stipendium mogelijk is.
De kwaliteit van de inzendingen was zeer wisselend. Door de jury werd in de eerste plaats gekeken naar de literaire kwaliteit van de ingezonden teksten, los van de samensmelting met de discipline van beeldende kunst. Als deze matig was, kon dat niet worden gecompenseerd met de kwaliteit van de begeleidende ideeën of het meegezonden beeldmateriaal, hetgeen het geval was bij de inzendingen van zowel Gerben Kolkena als Heerko Tieleman. Tijdens het eerste juryberaad werd er een shortlist gemaakt met daarop drie inzendingen waarvan werd vastgesteld dat ze aan de literaire eisen van de jury konden voldoen. Deze hadden onder meer betrekking op de stijl, de onderwerpskeuze en de originaliteit.
Van deze shortlist kwamen twee inzenders in aanmerking voor het stipendium. Bart Melief viel af: zijn originele plan las weliswaar veelbelovend, maar zodra zijn schrijven literair wordt, mist de tekst de gewenste kwaliteit door onder meer het veelvuldige gebruik van clichés. De drie inzenders worden overigens wel degelijk bedankt voor hun inzendingen!
Van beide overgebleven deelnemers kan vooral worden gezegd dat ze een goede schrijfstijl hebben, doorslaggevend voor het uiteindelijke besluit. Daarbij wil de jury benadrukken dat het stipendium geen prijs is voor inmiddels geleverde prestaties, maar een beurs waarmee talent een kans gegeven wordt zich te ontwikkelen. De jury is van mening dat beide geselecteerde inzenders zo’n kans goed kunnen gebruiken en gaf bovendien te kennen verwachtingsvol uit te zien naar de resultaten.

De winnaars van het Hendrik de Vriesstipendium 2009 zijn Rosa Timmer en Ralph Aarnout.
De overwegingen van de jury luiden als volgt:
Rosa Timmer
Rosa Timmer schrijft columns voor de Universiteitkrant die onlangs als Allemansvriend zijn uitgegeven. Vrienden kunnen haar pagina op Hyves bezoeken, net als ‘de mensen waar ze bang voor is.’
Dat die er zijn, kan de jury zich voorstellen. Timmer schrijft met veel lef originele en eigenzinnige columns, waarin ze noch haar omgeving noch zichzelf spaart. Haar stukken zijn goed geschreven, hebben een vlotte stijl en aardig wat zeggingskracht. Bovendien zijn ze geestig. Haar onderwerp, het studentenleven in al zijn verschijningsvormen, ligt dicht bij huis.
Met het Hendrik de Vries stipendium zal Rosa Timmer een novelle van 20.000 woorden schrijven, voorlopig Mooiste tijd van je leven getiteld. Ze wil daarin het cliché onderuit te halen dat deze periode ‘geweldig en vol vrijheden’ zou zijn en zo op een luchtige manier de verborgen, diepere laag van haar columns aanboren. De jury is van mening dat Timmer daarmee een hoge en verantwoordelijke taak op haar schouders laadt. Zij wil tegelijkertijd het vertrouwen uitspreken dat Timmer zo’n project aankan. Een inhoudelijke garantie daarvoor geeft Rosa overigens niet: het fragment waaruit zou moeten blijken dat ze ook in een voor een novelle meer geschikte stijl kan schrijven, vindt de jury niet direct overtuigend. Een aanzet is het echter wel degelijk. Rosa heeft nagedacht over plot en vertelperspectief en brengt beide met elkaar in verband. Bovendien bevat het fragment inderdaad beschrijvingen van zaken die je in een column niet aantreft. Zich tevens baserend op de stilistische kwaliteit van het werk dat Rosa Timmer in het verleden heeft afgeleverd, stelt de jury zich positief op

Ralph Aarnout
Ralph Aarnout werkt als journalist en vertaler. Hij schrijft al sinds 2001 columns, brieven en poëzie. De goede, vlotte schrijfstijl met de verrassende plots, raakten de jury.
Aarnout benut het Hendrik de Vriesstipendium voor een onderzoekverslag, een bundeling van stukken als resultaat van zijn uitvoerige project Het idee van geld. Het aardige van het plan is de recurrentie, de terugkoppeling. Hij laat de lezers niet alleen het succes bepalen, maar ook sturen. Hij gebruikt het medium interactief en past daarmee in een nieuwe ontwikkeling van de literatuur, waarin lezers de plot kunnen bijsturen en de schrijver verschillende lijnen naast elkaar uitzet. De jury is daarbij benieuwd of deze ontwikkeling literair vruchtbaar en interessant is,gezien het risico dat het project uitmondt in slechts een aaneenschakeling van losse columns en portretten. Misschien is het een verrijking, maar in ieder geval is het stipendium een goede mogelijkheid om zulks uit te proberen.
Niet alle juryleden waren gecharmeerd van het financiële aspect, maar zij zien een interessante parallel met de nieuwe weg die Joris Luyendijk is ingeslagen met zijn columns in de NRC over de elektrische auto.
De jury heeft vertrouwen in Aarnouts plannen en acht zijn schrijftalent voldoende voor zijn literair 'onderzoeksverslag'. We zullen het zien over een jaar en we zijn in ieder geval benieuwd.

De jury van het Hendrik de Vriesstipendium 2009 bestond uit Remco Ekkers, Marjoleine de Vos, Jane Leusink, Ronald Ohlsen, Leo Delfgaauw en Liesbeth Grotenhuis.

Prijsuitreiking Hendrik de Vries stipendium 2010

2010-03-02T02:31:00.000-08:00

Hieronder het videoverslag van de prijsuitreiking op Stadjers TV

http://www.stadjerstv.nl/index.php?option=com_movies&task=view&id=1011&Itemid=2

Santiago de Compostela

2010-02-26T08:56:00.000-08:00

Ik ben een loper
Gingen wij vol erin
dwars door de midden
braken.

In stukken
deze weg
dit holst van de nacht:
het aanslaan van honden
de brul van een motor
geknerps van grint
- het ritselen –

(brak)
deze staf de ruggen van onze handen
de bruggen van onze neuzen
in onze ogen het licht.

Drempel.

Gingen wij nooit meer
kunnen inhalen
wat wij hadden
stamelden vol door.

Elkaar

Niets
is als het was
onder onze huid
struikelt een Spaanse hond.
Hoe kunnen wij het karig
zeggen?

Ik ga lopen.
Ik ben een loper.

Ik ga lopen
Kon ik maar van de natuur
genieten, zeggen: kijk een roos,
ruik hoe water valt, zweet
zich ophoopt, tendinitis
en uitputting zich vrij
worstelen.

Kon ik maar een lied
zingen, een uit de Spaanse
burgeroorlog, bijvoorbeeld
de ballade van de XIe brigade
of Los Campesinos.
Of lachen.

Over ruwe dingen
naar de sterren:
ik ben een schelpdrager
vaar duizend jaar op heilige
dagen in stenen boten
naar hemelse deuren.

Of: wedijver om woonplaatsen
en geliefden, modder
tot mijn knieën voort
opdat ik verschalk.

De dood
in een luciferdoosje gestopt
(angst groeide over schaamte heen):
Welke muziek speel ik bij het afscheid?

Puerta del Perdón
Onze meest bronzen
glimlach aangezet:
wij bestaan voor zover
wij worden waargenomen
of als zij in liefde over ons
haperen
ons plat lopen
(je ziet de vrouw, denkt
je de man en het klopt).

Vingers over tot leven gegroeide
steen van onze heilige posten
verschrikkelijke moeite
over ons heen.
Zoals ook wij
wij ook ons best doen:
zijn wij wel goed afgehangen?

Scheefgetrokken
haar lichaam
over onze drempel gekropen.

Ten teken:
je kon het vergeefsheid ruiken
liefde horen knagen
het roepen om licht en om lucht
om bestaan.

Amor fati

2010-02-26T08:45:00.000-08:00

God natuur
Ergens moet je zijn, God, een landschap
of voor mijn part woestenij, mijn oog krult om
van zoeken, ze zeggen dat ik stom onder bruggetjes
dat jij die zondvloed stuurde, je had tenslotte
niet om mij gevraagd en ook niet om natuur te worden
mij achter al je ribben op te bergen
evenmin, wel glansde je van effect en verlangen en honger
naar mij.
Ik was gewond, lag, bloedde een poosje en stond
weer op, het verder vechten kreeg een aard, ik wilde jou
wel eens bekijken in je wording, je bent
geen reden om iets anders, geen afdruk
op mijn ziel, geen steen die omvalt
in boven eeuwige rust, geen omgewaaide boom
als ik niet kijk.
Je komt er niet mee weg, God, met mij,
hangend aan het hart van het tekort.

God tijd
Ergens moet je zijn, God, het oog
van de storm waar het rustig is, geen plastic look,
ze zeggen dat ik als een zombie dat jij die vleugels
van mijn woorden stal. Je zag in mij misschien
verloren tijd of slechts een Volvo (480) total loss gereden,
een open achterklep de sleutel er nog in, dwars door
de nacht, daar had je niet op zitten wachten
schat ik zo en op die sportcoupé
van Jaguar (xjs v12 British Green!)
al evenmin (de accu trok in een klap leeg).
Je schudt je godenhoofd,
de wereld beeft.
De nacht verkleurt naar donkerblauw,
ik denk: bereid je voor op deze kus,
is het voorbij en deed je niets.
God is ontsnapt, dacht ik, tijd is voor en achter
tijd en alles wat daaraan ontkomt, is huge. Daar moet ik zijn,
daar zindertrilt, daar ritselt het, geen tijd,
daar moet ik tussen zijn,
en waar jij onder, ik slechts boven was.

God liefde
Ergens moet je zijn, God, een lust voor het oor
waar twee nachtegalen kwinkeleren, roestrood de staarten,
door Jac. P. Thijsse zelf nog koningen genoemd,
geen valse noot, gebroken lied, veel noten op jouw zang,
ze zeggen dat ik als straatliefdegras niet bij je weg
te wieden was, dat gratis niet goed is,
behalve echte liefde dan en dat jij liefde
bent, mij los, mij vallen liet (een plakker ben je
zeker niet).
Een daad van liefde, knikt je godenhoofd, een scheur
loopt vol van toen en toen en wat nu straks en jij
er middenin als o.t.t. van alle kanten open,
geen luchtafweergeschut voorhanden
tegen dit precisiebombardement.
God grijnst, dacht ik, zie ik het goed? Als liefde loslaat
als het korstje van een wond of als een Fokker Friendship
onze aarde, waar blijf ík dan met al mijn
overcapaciteit?
God is de liefde al voorbij (ik zag het goed), maar na
de liefde gaat verlangen nog een tijdje door, het stilstaan
in de vlucht veroorzaakt onbalans, het missen
heeft een lange remweg nodig, een niet te krappe
landingsbaan.

God dood
Ergens moet je zijn, God, een stapel moedervellen
of wat mij betreft een nieuw gedicht dat zich maar
niet voltrekken laat, mijn hart bloedt in mijn hand,
mijn zoeken in mijn keel, ze zeggen dat de interactie
tussen jou en mij een ruis vertoont, een kromme
is, een odyssee van energie die zich verdunt,
dat jij mijn lichaam rustig richting sloop
begon te sturen, het hoefde allemaal van jou
niet zo en die druppels verse tekst
die uit mijn schrijfstift lekten, vond je eigenlijk
maar niks.
Je oog dat alles ziet, is ongeduldig, God.
Verbouw de plek waarheen betekenis gevlucht,
vergraaf de sokkenla, vouw stapels t-shirts op
en op, verpluk een overhemd van Calvin Klein,
ik trek het jasje aan van Hugo Boss, waarin mijn hoofd
toen jij mij ving, geur in mijn neus, smaak
in mijn mond, waarmee ik schrijf.
Houd van je lot.
God is de dood en eet het leven en daarna eet het leven
dood. God hoopt dat vlinders hoger vliegen, trok
de dood jouw kleren aan.

Orgelpijpen kerkorgel Zuurdijk adopteren

2010-02-23T10:20:00.000-08:00

Om de restauratie van het orgel te bekostigen kunnen er orgelpijpen geadopteerd worden. En natuurlijk mag dat ook een heel register zijn! Het orgel heeft 420 pijpen van hout, lood/tin of zink.

Inschrijvers worden beloond met vermelding van hun naam op een oorkonde, die ingelijst achter glas op de achterwand van het orgel komt. Eeuwige roem!

Hieronder een overzicht van de pijpen, die de klank van het Rohlfingorgel van Zuurdijk uniek maken:

Orgelpijpen van het Rohlfingorgel te Zuurdijk ter adoptie van 46 cent tot 200 euro, totaal € 17.237,97
Bourdon 16'. Grote pijpen, zware klank. Zorgt voor de bas.
54 stuks, lengte varieert van 250 cm tot 25 cm. De grootste 36 van hout, de rest van lood/tin.
Het duurste register. Van groot 200 euro, tot klein, de kleinste kost 41 euro, totaal € 6.507.--

Prestant 8'. Dat zijn voor een deel de pijpen in het front. Zorgt voor stevigheid.
54 stuks, lengte varieert van 250 cm tot 25 cm. De grootste 8 van hout, dan 22 van zink, de 24 kleinste van tin/lood.
Het belangrijkste register. Van groot 100 euro, tot klein, de kleinste kost 20,50 euro, totaal € 3.253,50

Viola di Gamba 8'. Als Prestant, maar de pijpen hebben een kleinere doorsnee. Klinkt strijkend, als een sterke Cello.
54 stuks, lengte varieert van 250 cm tot 25 cm. De grootste 30 van zink, de rest van tin/lood.
Het register dat de klank scherpstelt. Vanaf 80 euro, de kleinste kost 13.75 euro, totaal ? 2.531,25

Aeoline 8'. Als Gamba, maar de pijpen hebben een kleinere doorsnee. Een milde variant van de Viola di Gamba.
54 stuks, lengte varieert van 250 cm tot 25 cm. De grootste 30 van zink, de rest van tin/lood.
Het register dat de klank edel maakt. Vanaf 60 euro, de kleinste kost 7 euro, totaal € 1.809.--

Vox Celeste 8'. Als Aeoline, maar iets ontstemd ten opzichte van de Aeoline. Dat levert een zwevende klank op.
42 stuks, lengte varieert van 125 cm tot 25 cm. De grootste 18 van zink, de rest van tin/lood.
Het register dat de Aeoline helpt. Vanaf 45 euro, de kleinste kost 14,25 euro, totaal € 1.244,25

Zacht Gedekt 8'. Houten pijpen als in de Bourdon. Klinkt als een grote blokfluit. Zorgt voor basis.
54 stuks, lengte varieert van 125 cm tot 15 cm. De grootste 24 van hout, de rest van lood/tin.
Het register dat zorgt voor stevigheid. Vanaf 30 euro, de kleinste kost 3,50 euro, totaal € 904,50

Oktaaf 4'. Als Prestant, maar klinkt een octaaf hoger (vandaar de naam). Zorgt voor helderheid.
54 stuks, lengte varieert van 125 cm tot 15 cm. De grootste 18 van zink, de rest van tin/lood.
Het 'kind' van de Prestant. Vanaf 25 euro, de kleinste kost 1,15 euro, totaal € 706.05

Woudfluit 2'. Een heldere, hoog klinkende fluit (nog weer een octaaf hoger dan de Oktaaf 4').
54 stuks, lengte varieert van 70 cm tot 10 cm. De grootste 18 van zink, de rest van tin/lood.
De vrolijke stem van Zuurdijk. Iets voor de kleintjes. Vanaf 10 euro, de kleinste kost 0,30 euro, totaal € 282,42

Voor nadere informatie welke orgelpijpen nog te adopteren zijn kunt u contact opnemen met Annette Broekhuizen
tel.: 0595 - 571913, e-mail:annette.y.broekhuizen@xs4all.nl

Hond en trein (1)

2010-01-25T03:30:00.000-08:00

Gisteren, het was zondag, zat ik al om kwart voor negen in de trein naar Arnhem. Met mijn hond Pia. Pia maakte voor het eerst een lange (nou ja) treinreis. De trein was uitgestrekt, er leek geen eind aan te komen. Ik zocht een plek helemaal vooraan zodat ik in Zwolle niet zo ver hoefde lopen bij het overstappen. Drie dames hadden datzelfde bedacht. Toen ze instapten wandelde Pia ze kwispelstaartend tegemoet - buitengewoon vriendelijke, gastvrije hond - waarop de stem van een van de dames op luide toon sprak: 'Wilt u die hond wel eens terug roepen, daar houden Wij niet van'. Vooral dat 'wij' was indrukwekkend. Er klonk de macht van de groep in door. De grijze groep in dit geval. Er flitsten opeens talloze andere groepen door mijn hoofd. Er bekroop me een ongemakkelijk gevoel. Ergens begint het, dacht ik. Had ik hier misschien het begin te pakken?

Mensen moeten opnieuw leren hoe iets proeft.

2010-01-25T03:14:00.000-08:00

‘Communiceren over eten valt niet altijd mee en op de golven van de welvaart wil iedereen wel in een restaurant eten. Ik hou niet van desserts, kreeg ik laatst zo in zijn algemeenheid nog te horen, zonder dat ik daar nog maar iets over had verteld. Onbegrijpelijk. En over de kikkererwtenpuree vroeg iemand die leuk wilde doen of daar ook kikkers inzitten. Je kunt een gesprek dan verder wel vergeten. Toch was het juist deze groep mensen waar ik indertijd voor wilde gaan koken. Ik moet eerlijk bekennen dat de elite dan meer van eten snapt, de eetelite dan hè, en de culi’s. Ik verkijk me nog wel eens op mijn gasten en laten we wel wezen, voor een heleboel mensen is buiten de deur eten ook uitgaan. Ik noem het wel eens de ouderenuitgaansavond. Maar in het algemeen waarderen gasten het enorm als je uitlegt wat er op hun bord ligt, waar het vandaan komt en hoe dat is klaargemaakt. Pittig onkruid serveer ik nu heel veel, blad van paardebloem, zevenblad en muur. Heerlijk, maar dat moet wel eerst verteld worden en dan vinden ze zulke ongebruikelijke ingrediënten juist heel bijzonder. Mensen moeten vaak weer helemaal opnieuw leren hoe iets proeft, dat onder woorden brengen is lastig, maar helpt enorm bij het ontwikkelen van de smaak.’ (Chefkok Dick Soek van restaurant Het Schathuis in Leens bij de borg Verhildersum)

Moskou (7)

2010-01-06T05:50:00.000-08:00

Svetlana Alliluyeva, dochter van Stalin

Twenty letters to a friend.
To my mother
1963.
In het dorp Zhukovka, buiten Moskou.
Het schrijven nam vijfendertig dagen in beslag.
Gepubliceerd in 1971. Svetlana was toen al in Amerika/Locust Valley.
De brieven werden via India en Zwitserland naar de USA gesmokkeld, eerder in Engeland dan in Rusland gelezen. Een revelatie!

In de brieven beschrijft Svetlana aan 'een vriend' haar kindertijd in het Kremlin, de tragedie van het uit elkaar vallen van de familie. Het contact met de 'groten' der aarde: Molotov, de verschrikkelijke Beria, de behulpzame Chroetsjov, enz. De dramatische dood door zelfmoord van haar moeder.
Ze geeft een portret van Stalin ('een van de reuzen van de twintigste eeuw'):
een buitengewone man
van vlees en bloed
al te menselijk
wiens houding ten opzichte van zijn familie heen en weer zwalkte tussen intense liefde en tirannieke, keiharde behandeling.
Svetlana is standvastig in haar liefde voor haar vader én kritisch over zijn daden.
Zij houdt van haar land, waarvan zij zich nooit los zal kunnen maken
ook al is het op sterven na dood.

Boeren praten wel , op de gekste momenten

2009-12-10T03:11:00.001-08:00

komen de tranen naar boven
Een terugblik ter opfrissing van het geheugen, een kleine zijsprong van dit blog

MKZ een jaar later 4 april 2002
Een week of wat geleden was bij het televisieprogramma Barend en Van Dorp de veearts Jaap de Boer op bezoek. Het was een jaar geleden dat de MKZ-crisis uitbrak en het programma wilde daar aandacht aan besteden. Het was 20 maart 2002. Het boek dat Jaap de Boer over de crisis schreef, heet Het ga je goed lieve Evelien. De Boer werkte als veearts mee met de ruimingen. Als veearts en dus als deskundige hoewel een veearts net als een gewone arts bedoeld is om leven in stand te houden, niet om het vernietigen. Maar hij klungelde tenminste niet. En dat kan niet van alle ontruimers gezegd worden. In ieder geval niet door de varkensboer die het niet langer kon aanzien en de mensen van de ontruimingsdienst zijn erf af gooide omdat ze zijn varkens nodeloos lieten lijden, ze gewoon niet dood kregen. Hij heeft geen vergoeding gekregen voor zijn geruimde dieren.
Heeft u geen gruwelijke spijt dat u aan de ruimingen van het vee hebt meegewerkt, vraagt Jan Mulder emotioneel. De Boer zegt nee, op zich zelf niet, het was uiteindelijk een waardevolle periode, mensen met emoties dragen geen maskers en het beleid moest toch uitgevoerd worden al was ik het niet eens met het automatisme dat er in sloop. Hij voegt eraan toe er nu geen mond- en klauwzeer meer is en dat hij heeft meegewerkt aan het laten verdwijnen van een hele gevaarlijke ziekte. Natuurlijk is hij het ook niet eens met de gekozen methode, maar er mocht niet gevaccineerd worden.
Ik voel me er ongemakkelijk bij. Er is immers niet zo veel tussen te brengen en ook ik bleef samen met alle andere niet-boeren van Nederland op mijn achterste zitten toen wij met zijn allen riepen dat het achterlijk was wat er gebeurde en dat er geënt moest worden.
Jan Mulder heeft geen last van dit soort gedachten. "Je verandert, je degeneert", roept hij. En dat het hem aan Auswitz had doen denken. Maar dat had het Jaap de Boer ook gedaan die nog opmerkt dat er bij een volgende uitbraak weer geruimd zal moeten worden en dat hij zich als dierenarts misbruikt voelt, want dat er geen nieuw beleid is. "Het enige dat is voorkomen is zelfmoord onder de boeren".
Het beleid bepaalt gelijke behandeling van, zeg maar , huiskonijnen, geitjes op de kinderboerderij en een kudde zeldzame schapen en, zeg maar, een schuur met honderden koeien of varkens erin.

Schaapherdersleven

2009-12-09T12:24:00.001-08:00

Het land is gewoon het land

'We hebben nu 250 schapen en al honderd lammeren', vertelt Roos, 'dat is te veel om in de Pyreneeën te overwinteren, we kunnen de schapen daar niet op stal zetten en als we ingesneeuwd zijn is het buiten veel te koud, zeker voor de lammetjes. Bovendien is er op die hoogte niet genoeg voor ze te eten. Vandaar dat we 's winters aan de kust van de Middellandse Zee zitten waar het klimaat milder is, al is het ook erg droog. Vorig jaar zaten we in Vendres, dit jaar in Saint Nazaire.

Onze lammetjes zijn altijd buiten bij de kudde. Ze zijn altijd bij hun moeders die de hele dag lopen te grazen. We trekken met z'n allen rond. Het land is gewoon het land. Soms wordt het gehooid. Op gehooid land is het fijn voor de schapen want dat heeft meer gras. Door de droogte is er niet veel, maar elke dag ontdekken we nieuwe stukjes voor ze. Schapen eten ook graag lamsoor. Het grazen in dit zilte gebied maakt ze wel dorstig. Dus als we 's avonds met de kudde thuiskomen is het eerste wat we doen grote bakken vullen met water. Dan is het een drukte van zich elkaar verdringende beesten.

Het is herfst. We zitten op de dijk met onze rug naar de droge bedding van de rivier de Réart. We kijken over dit stuk land dat omzoomd wordt door populieren, reusachtige rietpluimen van wel vier meter hoog, woekerende braamstruiken en tamariksen. De tamariks doet het hier aan de kust van de Middellandse Zee enorm goed. Die kan goed water opzuigen uit droge en zilte grond. Groene sprieten en sprietjes zitten verstopt tussen uitgebloeid lamsoor. De aanzetten van de nieuwe plantjes zijn al te zien. Overal zie je ook zeekraal en plukken helmgras. Je kan wel zien dat we vlakbij zee zitten.

Tanja en Flip
De kudde graast onder de hoede van border collies, schapendrijvers in hart, nieren en genen. Roos en Daniël hebben er allebei twee. Die van Roos heten Tanja en Flip, die van Daniël Babou en Toy. Vandaag is Roos de schaapherder en moeten Tanja en Flip aan het werk. Tanja is nu drie jaar en bijna helemaal wit. Alleen haar kop is zwart, met wijd uitstaande oren. Heel apart. Tanja is goed, alleen soms te heftig, maar als ze twijfelt tussen het instinct dat haar drijft achter de schapen aan te gaan en het teken van de herder, wacht ze op het teken.
Laat me gaan, zie je haar ogen roepen.
Ze kan erg jaloers zijn op Flip.
Logisch, Flip is pas een jaar en een en al onstuimigheid, hij heeft dus veel aandacht nodig, kan ook nog niet zo goed luisteren. Hij let wel heel erg op Tanja die in haar eentje beter drijft dan met hem erbij. Flip kan haar heel erg in de weg lopen, wil alles sneller en gaat er dan als een dolle vandoor.
Maar ze moeten het ook samen leren.
Border collies zijn enorm leergierige honden.
De herder is constant bezig hun gretigheid af te remmen en de goede kant op te sturen.
Flip is een zwart-witte border collie, zijn witte kop heeft over het rechteroog een zwarte vlek wat een grappig effect geeft.

'Flip leert het al aardig', zegt Roos.

Schapen drijven
De training van een border collie kan wel drie jaar duren. Ze moeten feilloos de bevelen van de herder opvolgen:

Avance..! naar voren..!
Viens par là..! Ga daarlangs..!
Stop…!
Ne pas bouger..! Niet bewegen..!
Doucement..! Voorzichtig..!
Viens ici..! Kom hier..!
Au pied..! Aan de voet..!
Tanja en Flip zijn Franse honden. Vandaar. En ze hadden het al gezien, een plukje schapen links achteraan de kudde dreigt naar de wijngaard van de buren te stromen.
'Naar voren!', roept Roos. 'Ga daarlangs!' Beide honden schieten als pijlen uit bogen weg.
'Soms zijn ze te gretig', zegt ze. 'Als ik 'stop' roep, moeten ze meteen stoppen en niet doorschieten. Ze moeten achter de afgedreven schapen langs, daar gaan zitten en zo de stroom keren. Als ik 'niet bewegen' roep moeten ze als een standbeeld zijn'.
Dat vinden Tanja en Flip moeilijk. Tanja wil de schapen opduwen en als ze niet meteen doen wat zij wil, ze met een razendsnelle beweging in de achterpoot bijten. Flits! We zien een wondje, een rood merkteken. Even later drinkt het lammetje alweer bij de moeder.
'Hier komen! Voet!'
Flip kom tien meter te ver uit.
'Het is een kwestie van timen', zegt Roos, 'dat kan hij nog niet goed genoeg'.
Ze prijst beide honden.

Flessenlammeren
'Normaal is dat een lammetje drinkt bij de moeder en dat het na een tijdje ook begint te grazen. Maar soms is een schapenmoeder gewoon niet zo'n goede moeder. Of ze is al te oud en ze krijgt toch nog een lammetje. Of ze krijgt een tweeling en ze heeft maar melk voor een. Dan zetten we het lam op de fles'.
Roos is bezig een fles klaar te maken, ze meet de melkpoeder af en lengt die aan met water:
'Flessenlammeren zijn niet sterk, een op de twee gaat dood. Flessenlammeren zijn ook duur, te duur eigenlijk. Het is veel werk en het kan nooit uit. Af en toe moet je kiezen of delen, anders wordt het nooit wat. We hebben er deze herfst gelukkig maar twee. We proberen die te laten adopteren door moeders waarvan het lam dood werd geboren. Je zet moeder en lam dan bij elkaar in het hok, net zo lang tot de moeder van het lammetje gaat houden.
Wat je ook kunt doen is de huid van zo'n dood geboren lammetje stropen en die het adoptielam aantrekken. Als een pyjamaatje. De geur van het dode lam vermengt zich dan met die van het lammetje en de moeder accepteert het gemakkelijker. Het is een oude techniek die goed werkt. Natuurlijk, je houdt de moeder voor de gek. Maar aan het eind is iedereen blij.'

Een nieuw lam
Het nieuwe lammetje is helemaal goed
het is niet als de moeder zwart, lichtgrijs, donkergrijs
maar wit, nee, niet als sneeuw natuurlijk
maar als het zout van de Middellandse Zee
het is gisteren geboren
het staat apart in een kleine wei
samen met zijn moeder
het hoeft nog niet mee met de kudde
vanzelf.

Een dood geboren lam
Gisteren is er een lammetje dood geboren
dat is een van de ergste dingen voor een herder:
'Ik zat met een groot stuk van mijn arm in de schapenmoeder
het kopje lag verkeerd
draaien ging niet
het is gestikt van ademnood
zielig', zegt Roos.

Sneeuw die tot juli blijft liggen

2009-11-18T04:12:00.000-08:00

I
Ze voelden zich onrustig, ze moesten iets
maken, nee, iets werd wakker en werkte
zich als een steen in de aarde naar boven.

Ze dachten dat ze het niet zouden kunnen,
waren bang, begonnen voor tien te praten
zodat het een drukte werd van ideeën daar.

In hun ogen smeulde iets. Ze zochten
een plek van belang, een ruimte zonder apparaat
dat regels stelt, een eiland tussen zijn

en niet-zijn dat toch door zijn wortels aan de rivier-
bodem werd vastgehouden, luchtig, gewichtig.
Ze zochten als kinderen naar wenkende woorden.

Het was herfst en ze hadden de trek in de kop.

II
Wij zochten verlaten stadsboerderijen en bouwvallige
steenfabrieken, droomden van schapen met lammeren
op grazige berghellingen langs wild stromende beken,

droomden van levende projecten, werken
van vrij denken om zonder schaamte te laten zien
aan wie ook, God, ouders, een dode dichter

Wij zochten naar een woord van verlangen in de taal
van schapen, vroegen ons af hoe je van het een
naar het ander komt, hoe je iets verbindt

met iets anders en wat daartussen gebeurt.
Wij hadden daar veel woorden voor over
om weer los te laten zonder verloren te raken.

Wij hoopten dat het ons zou weten te vinden.

III
Wij schreven motorblok, carburateur
en hoe haal je hem door de keuring heen
gingen lassen, autogeen, elektrisch,

vlamboog trekken. Wij verbogen geloof, hoop,
liefde in het Russisch – hoe onregelmatig is liefde –
bestudeerden Kants praktisch vernuft.

Wij vonden houtkachels, open vuren en daken
met gaten van sterrennacht, in onze onbetreden
tuinen woekerde het van wilde honingbloemen

en speerdistels. Wij ploegden, spitten en wiedden de winter
door, oogsten broedplaatsen van ongebreidelde drang.
Aan onze vingers hingen beugelflesjes Grolsch.

Wij geloofden aan sneeuw die tot juli blijft liggen.

IV
Sommigen voelden dat iets hen bereikte, als een kind
dat leert zwemmen de kant van het zwembad loslaat
-in hun ogen las je wonderlijke moeite.

Van anderen las je het zoeken, in hun ouderloze
ogen zag je het glanzen verloren gaan,
aan hun handen voelde je het trillen beginnen.

Mijn kind schreef ik vertrek in de lente, ik ga zonder
haast, om een weg af te leggen die verplicht is geworden,
langs scheve platanen met cipressen erachter, blauwe

bergen in de verte en altijd veel schapen te hoeden.
Ik sjor een plunjezak op de rug van mijn zwarte paardje,
aai manen uit zijn verwarde gezicht, fluister: kom

Vanavond aaien mijn handen de hemel in kleur.

Moskou (6)

2009-11-17T04:01:00.000-08:00

We stappen in de Boelgakov-bus die hier in Moskou de toeristen rondrijdt. De bus is rood en een getrouwe kopie van de tram waaronder Berlioz, de bekende literator, in het eerste hoofdstuk van De Meester en Margarita zijn hoofd verliest.

De jongen die ons de kaartjes verkoopt maakt zich zorgen: ik zal het niet begrijpen, de rondleiding is in het Russisch, Eva stelt hem gerust. De jongen draagt een knijpbrilletje en een in het mondaine Moskou merkwaardig aandoende groenbruine outfit. Vast als een student letteren.

We vertrekken bij het Majakovski-gedenkteken. De antiek ingerichte bus (gordijntjes, rood pluche) heeft een groot videoscherm waarop achterelkaar voor mij onduidelijke beelden verschijnen van een standbeeld dat een kat op schoot heeft, een vuurspuwende fontein, een poppetje met een hoge hoed, een theatergezelschapje, oude straatbeelden zonder auto's... Zeker scenes uit het boek.

Een pittig meisje met roodachtig haar in een paardenstaartje blijkt de gids. Ze vertelt over Boelgakov alsof haar leven ervan afhangt: dat hij in 1921 in Moskou is komen wonen, arts was, ruzie met een buurvrouw had, tot drie keer getrouwd was. Ze houdt een uur lang niet meer op.

Ik zie een foto op het videoscherm langsgaan van een gang met overal kasten en kisten en spullen; de vloer is in visgraatmotief, kennelijk Boelgakovs vloer.

Eva fluistert in mijn oor dat Boelgakov een haatliefde verhouding had met Majakovski en samen met hem biljartte. Ik zie tientallen foto's die in vliegende vaart het scherm passeren. Onze pittige gids leest ondertussen een liefdesbrief voor, vertelt dat Gorki Boelgakov hielp zijn manuscripten terug te krijgen. Dat Gorki en Stalin ... en Stalin en Boelgakov... .

Eva geeft het op: ze praat terwijl ze ademt, ze ademt terwijl ze praat, zegt ze over het meisje, ongetwijfeld ook een letterenstudente. Als we een lange rij flats passeren, fluistert ze toch dat hier heel de oude nomenklatoera heeft gewoond: Chroetsjov, Brezjnev... Hun kinderen en kleinkinderen wonen er nog steeds, zegt ze.

Ten slotte stappen we bij het Boelgakov-huis allemaal uit de bus. Het is vrijwel onmogelijk om in het Russische verkeer uit de file te blijven, we bleven maar rondjes rijden om de Patriarchvijver.

Labach Pyreneeën

2009-11-17T03:48:00.000-08:00

Culinair Labach, eten op de berg

“Het hele jaar door hebben we droge worst, paté en bloedworst, alles zo lang de voorraad strekt”, schrijft Roos Cukier in een e-mailbericht op 9 januari. “De dieren van de boerderij zijn, behalve de schapen, paarden, een muilezel, varkens, konijnen, kippen, hanen, duiven en ganzen. Van het schaap proberen we zo veel mogelijk te gebruiken, óók de pens bijvoorbeeld, wat altijd een hele klus is wat wassen en spoelen betreft, ik hou niet zo van gekookte tripes, ook al zijn schapen herkauwers en het vlees dus niet vies, we bakken het dus. Een duif braden we wel eens, we zetten een jonge duif dan net voor het uitvliegen in een hokje en voeren het beestje een week lang graan. Als we varkens en hanen slachten, vangen we het bloed op in een bord met ui, knoflook en eventueel tomaat en spekjes, dan bakken we het, dat heet sangquette.”

Als je een bord sangquinette voorgezet krijgt, moet je eerst even slikken voordat je een hap neemt. Ik weet dat, want berger Daniël Grand, de geliefde van Roos, zette mij dat bord voor mijn neus: “Mange!”. En ja, ik vond het lekker. Het smaakte naar bloed natuurlijk, maar niet zo erg, niet zoals bijvoorbeeld haas naar bloed smaakt en waar ik soms misselijk van word, van die dikke, wilde smaak.

Dat was begin september vorig jaar. Ik was weer eens naar Labach afgereisd, het gehucht dat nog na het dorp Melles komt, als je denkt dat er nu echt niets meer kan komen omdat je al zo lang al die slingerende kilometers over die intens smalle weg langs al die afgronden bergopwaarts bent gereden. De vallei is groen, dicht bebost en smal, de bergerie ligt aan de GR 10, het wandelpad dat loopt van de Middellandse Zee naar de Atlantische Oceaan. Via een steil betonpad kun je ’s zomers het laatste stukje nog met de auto komen en dan op een piepklein plekje parkeren, sauf riverains. Dat zijn er dus twee, er staan maar twee huizen, waarvan een nog een gite de France is ook.

Hoeden met Spinoza in de boekenkast
Melles ligt aan de Franse kant van de Pyreneeën, in het departement Haute Garonne, op zo’n duizend meter hoogte, als het ware vlak ‘boven’ de grensovergang naar Spanje. Roos Cukier trok in de zomer van 2001 samen met haar vriend Chiel, twee paarden en een grote tent door de Pyreneeën, richting Portugal. Toen ze Uls, het bergplateau boven Labach afdaalden, kwamen ze bij de schapenboerderij van Daniël Grand. Ze hielpen hem mee met schapen hoeden en allerlei klusjes op de boerderij in ruil voor een plekje voor de paarden en zichzelf. Roos en Daniël werden toen verliefd op elkaar. Roos besloot met haar studie filosofie aan de Groningse universiteit te stoppen ‘om de filosofie in de praktijk te gaan brengen’. Ze trok bij Daniël in en werd zo waarschijnlijk de eerste schaapherder met Spinoza, Kant en Kierkegaard in de boekenkast. Roos paste zich gemakkelijk aan de bergomstandigheden aan: het vaak ruwe klimaat, de primitieve leefomstandigheden, het harde werken het hele jaar door, het zo veel mogelijk selfsupporting zijn. Dan heb je het verhaal wel in het kort. O ja, Roos is ook nog mijn dochter.

Les Broutards du Pays de l’Ours
Als ik haar in oktober opbel en dit artikel aankondig zijn ze bezig met schapen schiften: een deel van de kudde, negentig ooien met hun sterke herfstlammeren, gaat de winter doorbrengen in Béziers, bij een bevriende herder. In Béziers dat aan de Méditerranee ligt, is het klimaat milder en kunnen de schapen de hele winter buiten blijven en gras eten, bovendien zijn ze daar veilig voor de beer die onlangs in dit deel van de Pyreneeën is losgelaten en die zich nog wel eens te goed wil doen aan een schaap.
Zeventig ooien en twee rammen blijven achter in de schuren van de bergerie.
“Twintig één jaar oude lammeren, allemaal rammen natuurlijk, zijn al naar de slacht,” vertelt Roos, “wij horen bij de Broutards du Pays de l’Ours, een organisatie van zes producenten van natuurlijk en bio-gecertifieerd lamsvlees hier in de Pyrénées Centrales. We houden ons bezig met duurzame veeteelt. Bovendien onderhouden de schapen de bergen. Door te grazen onderhouden schapen het grasland, zodat dat niet overwoekerd raakt door brem, varens en andersoortig oneetbaar onkruid. De overheid geeft daarvoor subsidie.”
Tien van de grootste en sterkste lammeren zijn nu apart gezet. Tussen hen in leeft de nog maar enkele maanden oude patou Tommy. Tommy moet als het ware zelf een soort schaap worden wil hij straks de kudde kunnen beschermen tegen wilde dieren en mensen. Een patou is de enorme berghond die je in de Pyreneeën rondom schaapskudden ziet lopen. Tommy is de opvolger van de oude patou Landry en moet alles nog leren.
Border Collies, echte werkhonden, zijn er ook. Polka en Babou drijven de kudde.

.
Voorraden
Op Labach ligt de sneeuw al vroeg in de winter, dan is er buiten niets meer voor de schapen te eten en moeten ze in de twee schuren van de boerderij blijven. Roos en Daniël moeten dan zorgen voor enorme voorraden hooi en voer wat heel veel opslagruimte vraagt. Het is dus praktisch als een deel van de schapen afreist naar de Middellandse Zee. Bovendien moet er in de herfst ook nog aan de eigen voorraden gewerkt worden. Hout bijvoorbeeld zo veel als nodig is om de kachel te laten branden. De bewoners van de vallei krijgen elk jaar een aantal bomen toegewezen die gekapt mogen worden, maar bij zware winters is dat niet genoeg en moeten ze tot ver in de omgeving op ‘houttocht’.

Conserveren en verzamelen
In de herfst is het de tijd om de oogst van de zomer te verwerken. Tijdens ons gesprek passeren allerlei conserveringsmethoden de revue:
“We wecken de tomaten en de boontjes, we drogen de uien en de kruiden. Laurier, tijm, melisse, ijzerhart, munt, salie, rozemarijn en koriander. De worteloogst bewaren we in zand en de aardappels gaan naar zolder. De appels bewaren we ook, die gaan in het hooi, dan blijven ze de hele winter goed, aubergines en courgettes vriezen we in. Aubergines zetten we samen met basilicum ook wel in de olie. Van de pompoenen maken we natuurlijk soep. Prei en kool staan dan nog gewoon in de moestuin. In deze tijd verzamelen we ook walnoten en hazelnoten”.

Maar in de herfst is het ook grote paddenstoelenoogsttijd. Daniël, vriendelijke Fransman met lachrimpeltjes en een beschouwelijke aard, is ook een enthousiast paddenstoelenjager: allerlei soorten boleten zoals eekhoorntjesbrood, verder pieds de mouton, trompettes de la mort en wilde cantharellen.
“Er ligt al tien kilo bij de kachel te drogen”, vertelt Roos, “het zijn er dit jaar wonderbaarlijk veel, ze groeien op plekken waar ze nog nooit eerder groeiden en ze zijn ongelooflijk smaakvol. Ik heb Daniël gezegd dat hij maar op moest houden met plukken, zoveel was er”.
Ze worden of gedroogd of ingevroren. Jonge boleten en cantharellen worden ook wel in de olie gekookt en gesteriliseerd.

Jagen en verwerken
Tijdens een volgend gesprek, in november, blijkt Daniël een dag eerder een wild zwijn geschoten te hebben dat hij nu aan het klaar maken is. Roos blijkt een man getroffen die fantastisch kan koken, een stoofpot wordt het:
“Sowieso eten we in de winter veel tahin, stoofpot, ragout en soep, alles wat kan pruttelen op de houtkachel. Het jachtseizoen loopt van september tot eind januari. Bejaagd worden edelhert, ree, wild zwijn en gems. De jacht op gems is dit seizoen verboden, zowel vanwege ziekte, als vanwege de overvloedige stroperspraktijken van de afgelopen jaren. We jagen ook wel eens das , dat is lekker voor in de stoofpot, maar wel heel sterk van smaak.
We maken veel ham, die van het hert en het wild zwijn moet je een dag in het zout leggen, dat wil zeggen per kilo vlees. Ook van onze schapen en varkens maken we ham. Het varken moet per kilo een dag in het zout, dus een ham van 10 kilo gaat 10 dagen in het zout. Drogen duurt dan nog tussen de zes en twaalf maanden. We doen er tegen de beestjes peper bij. Het is voor eigen gebruik, ja, maar we verkopen ook veel”.
Zelf krijg ik na ieder bezoek blikken overheerlijke paté mee. Ze hebben een lange lijst vaste klanten.

Ploegen en vissen
“Ja, lente, als de sneeuw smelt, hoewel die ook nog wel heel lang kan blijven liggen, en we allemaal weer naar buiten kunnen en overal knoppen te zien zijn, ja, dat is wel super.
De laatste lammetjes worden hier in de lente geboren, gek, vond ik dat in het begin. Maar het is wel logisch, lammeren die de winter overleven zijn de volgende zomer sterk genoeg om ‘naar boven’ te gaan, dat wil zeggen sterk genoeg om de zomermaanden met hun moeders de berg op te gaan en daar te overleven te midden van honderden andere schapen, allemaal onder leiding van één herder. Ja, die huur je in, samen met de andere herders uit de vallei.
In de lente gaan we natuurlijk ook de tuin ploegen, wel een enorm werk, omdat er altijd zoveel stenen in de grond zitten, maar dan komen ook de erwtjes, peultjes, artisjokken en wintersla onder de laatste sneeuw uit. In de lente hebben we ook een paddenstoelenoogsttijd, met morieljes. En dan begint in maart het visseizoen, we vangen forellen uit de beek.”
De beek is een wildstromende, smalle rivier die vijftig meter lager de bodem van de vallei vormt.

Transhumance
“Ik hoop dat de sneeuw dit jaar tot juli blijft liggen,” zei Daniël toen hij Roos pas had leren kennen, “want dan kun je niet weg.” Dat geeft wel aan hoe verliefd hij was. In juli, als het weer goed blijft en de sneeuw van de berghellingen is weggesmolten, wordt het tijd dat de schaapskudden uit de vallei vertrekken en de hoger gelegen berghellingen opzoeken. Dan is het groot feest in Labach. Iedereen zwaait ze uit, ook alle oude vrouwtjes die kletsend, giechelend en roddelend langs de kant van het bergpad staan opgesteld. Ik maak er een paar mooie foto’s van. Ze glimlachen en lachen en zwaaien als ik bij ze gaan staan. De paarden zijn gezadeld, grote leren zakken met proviand voor de herder hangen aan weerszijden aan de ruggen van de zwarte Rodja, en de grijze Hisard, de twee stevige bergpaardjes. Behalve van de schapen, de varkens en de moestuin leven Roos en Daniël ook van portages, van met de paarden spullen naar boven brengen, soms voor toeristen, soms voor de jagers, soms voor de boswachterij. Maar nu dus voor de herder. Boven op de Uls staat zijn cabane, daar moet alles naar toe. Een vrolijke toestand is het daar nu, de schapen zwerven uit, de border collie van de herder is aan het werk. Hij drijft de schapen naar een helling met lekker, sappig gras. De herder stuurt hem vanaf de cabane aan, de border collie luistert ook over grote afstand naar de herder en de schapen reageren weer op de hond. Het is een indrukwekkend gezicht. Wij zijn ondertussen aan het picknicken gegaan, er is wijn, er is kaas, er is brood, iedereen lacht en maakt grapjes, iedereen voelt zich blij en opgeruimd. De honden die zijn achtergebleven spelen met elkaar. De paarden zijn van hun vracht ontdaan en staan rustig te grazen. En overal om ons heen is dat uitzicht over die wijde, hoge vlakte, het groene gras doorsneden met kleine beekjes en paden. Kammen met sneeuw erop torenen hoog boven ons uit.

Zaaien, planten en wieden
Het kost een paar dagen om alles in te zaaien of te planten en heel veel tijd en aandacht o te zorgen dat alles niet overwoekerd raakt met onkruid, althans met planten die je er niet bij wilt hebben, bij je tomaten, paprika’s, rode en groene pepers, aubergines, courgettes, pompoenen, artisjokken, verschillende soorten sla, broccoli, postelein, warmoes, wortelen, selderie, knolvenkel, rapen en rammenas. In een hoekje staan allerhande kruiden: rozemarijn, diverse soorten munt, tijm, peterselie, verder staan er aardbeien, meloenen, kaapse kruisbessen en frambozen. Over alles heen zoemen ’s zomers de insecten, fladderen de vlinders. Als het warm weer is, moet de tuin elke avond besproeid worden met water uit de beek.
Ook nu zijn er weer paddestoelen om de oogsten: de mousserons en de girolles.

Van onze eieren eten we omelet. Na een dag lang wieden is het nu nacht, ik loop naar mijn cabane, een stukje verder de berg op. Roos loopt met me mee. In de varens op het rotsplateau ruisen everzwijnen langs de bomen van het bos, ik schreeuw van schrik om de hond die inmiddels met Roos mee terug is gelopen.

Moskou (5)

2009-11-07T05:21:00.000-08:00

De geheimzinnige derde op het bankje blijkt professor Woland, specialist op het terrein van de zwarte magie, polyglot en kenner van ieders gedachten en handelingen. Hij voorspelt de onthoofding van Berlioz en is voor het overige ook aanstichter van alle miraculeuze ellende in de rest van de roman. Woland werkt samen met een in ruitjesjas gestoken 'morsige koordirigent' die een pince nez draagt waarvan een glas gebarsten is, en met de op zijn achterpoten lopende kater Behemoth.

De sepiakleurige foto is genomen bij de ingang van Boelgakovs huis aan de Grote Tuinstraat waar thans een museumpje is gevestigd. Onder de poort bevindt zich een reeks scenes naar het boek. Boelgakov noemde het huis overigens 'een nachtmerrie waar de kamers vreselijk zijn en de buren ook'. Hij heeft er niet lang gewoond, situeerde er het huis van Berlioz van waaruit alle rampzalige gebeurtenissen een vervolg krijgen.

Spreek nooit met onbekenden, heet het eerste hoofdstuk van het boek ironisch en veelzeggend.

Film en boek zijn duizelingwekkend en geestig. Boelgakov leeft zich uit in deze satire op het revolutionaire Rusland die hij in 1928 begon en pas tegen zijn dood in 1940 afhad.

Moskou(5)

2009-11-05T12:13:00.000-08:00

De Russen hebben van De Meester en Margarita een tv-serie gemaakt die ik op dvd bekijk bij Eva in haar Moskouse appartement. Ze helpt bij het kijken: 'En dan zegt-ie..., en dan..., enzovoorts. Als ik later het boek lees, voegt de tekst zich gemakkelijk naar de beelden en de beelden zich naar de tekst. Mooi...

Moskou (4)

2009-11-04T01:12:00.000-08:00

De Russen hebben van de Meester en Margarita een televisieserie/dvd gemaakt. In het appartement van Eva op een steenworp afstand van de Patriarchvijver bekijk ik samen met haar de hele reeks. Eva: en dan zegt-ie..., en dan... enzovoorts. Het (her)lezen van het boek achteraf is tegelijkertijd een genot en een soepele invuloefening van prachtige beelden.

Moskou (4) Eva

2009-11-02T07:37:00.000-08:00

De foto voorstellende Bezdommy (zie Moskou 3) is gemaakt in het Moskouse appartement

van Eva Cukier (zie foto). Zij heeft de dvd van de film die in Rusland in zeventien (of daaromtrent) afleveringen verscheen in haar Apple. Ze becommentarieerde tijdens het kijken een groot deel van de scenes zodat ik snapte wat er gezegd werd: en dan zegt-ie... en dan... enzovoorts. Eva woont op een steenworp afstand van de Patriarchvijver en werkt op de Nederlandse ambassade.

Moskou (3) Bezdommy

2009-11-02T04:27:00.000-08:00

De dichter Bezdommy stelt tot zijn verbijstering vast dat zijn kunstbroeder Berlioz met rampzalige gevolgen onder de tram gekomen is (foto).

In de Meester en Margarita van Boelgakov zitten Berlioz (zie Moskou 1) en de dichter Bezdommy op het bankje aan de Patriarchvijver. Boelgakov voorziet Bezdommy van strijdlustige, groene ogen en het versierend epitheton ‘muzenzoon’:

Maar dit blijk van Bezdommy’s roem en populariteit dat hem de vorige dag nog zo verblijd had, vermocht de muzenzoon thans geen enkele vreugde te bereiden.

Oorzaak is de geheimzinnige derde persoon op het bankje die sinistere verhalen vertelt en Berlioz en Bezdommy (die het bestaan van Jezus Christus en God ontkennen) waarschuwt:

Houdt u er wel rekening mee dat Jezus bestaan heeft?

De vreemdeling voorspelt en passant de dood van Berlioz die avond. Berlioz zal op de Kleine Bronstraat onthoofd worden. Hij zal uitglijden uit over de door Annoesjka gemorste zonnebloemolie en zal onder de tram komen. Bezdommy heeft zo langzamer goed de pest in de vreemdeling.

‘Waarom rot-ie niet op, bah, denkt Bezdommy’.

Het moet natuurlijk het ultieme bewijs worden van het bestaan van God, denkt de lezer.

Ik lees De Meester en Margarita in de sprankende vertaling van Marko Fondse

Moskou (3)

2009-10-30T10:07:00.001-07:00

Het moderne warenhuis GUM aan het Rode Plein tegenover het Kremlin. We kopen brood, Hollandse oude kaas (!) en Russki Standard Vodka. Alles schittert in dit voormalige Staatspaleis van Stalin: de vloeren ingelegd, de ramen art deco, de mensen mooi...

Moskou (2)

2009-10-30T10:00:00.000-07:00

Ik trof op de bankjes een magere bleke man aan die met zijn hoofd op de rug van een gele hond lag (aan zijn voeten lag een zwarte), twee mannen die sokken aan het uitwisselen waren, drie mannen die mij met intens droevige ogen aankeken toen ik langs liep, een vrouw die een sinaasappel aan het pellen was en een vrouw met een roze hoofddoek met tegenover zich een man in een rolstoel. Op de foto zie je meer mensen die het in het moderne Moskou nog niet gemaakt hebben.

Blogspot

2009-10-29T10:18:00.000-07:00

Vanaf het entresol heb ik mooi zicht op de blauwe bank, daarop zie je Gerben, dierbare vriend die alles van kippen en onweer afweet. Ik drink een biertje (Palm) op de onvolprezen Coen die dit blog mogelijk heeft gemaakt. Proost Coen!

Blogspot

2009-10-29T09:22:00.000-07:00

Mijn eerste bericht, opwindend! Heb er een biertje bijgenomen (Palm) en bedank langs deze weg de onvolprezen Coen die dit mogelijk heeft gemaakt en die ook meteen maar wat foto's heeft bijgeplakt. Ik zit op het entresol van waaruit je mooi zicht hebt op de blauwe bank (zie foto). Op de bank zit Gerben, mijn dierbare vriend die zo prachtig kippen kan tekenen en daar bovendien alles van afweet (van kippen). Van onweer weet hij ook alles trouwens (raadpleeg Gerben als je daar meer over wilt weten).

Het huis van Jane

2009-10-29T08:54:00.000-07:00

Een kijkje in het nieuwe huis van Jane Leusink in Het Paleis in Groningen. Tijdens de openingsparty waren tal van gasten aanwezig die konden genieten van de talrijke hapjes en drankjes.

In Het Paleis wonen diverse kunstenaars en schrijvers.

Op de toren

2009-10-29T08:10:00.001-07:00

Moskou (1)

2009-10-29T08:07:00.000-07:00

Zat in Moskou op het bankje waarop ooit ook Michail Aleksandrovitsj Berlioz, redacteur van een dik literair-cultureel tijdschrift en voorzitter van MASSOLIT, en Bezdommy, dichter, zaten en keek naar het water van de Patriarchvijver. Berlioz en Bezdommy zaten met de rug naar de vijver toe. Voor de film had men een paar bankjes verplaatst...